Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
«Жау жоқ деме – жар астында». Қазақ осы бір қысқа ғана мақалмен тұтас бір мемлекеттің қауіпсіздік философиясын айтып кеткендей. Қауіпті асыра бағалау да, оны мүлде жоққа шығару да – қателік. Бүгінгі Қазақстан дәл осы екі шектің ортасында тұр.
Ресей мен Украина арасындағы соғыс төрт жылдан бері әлемдік тәртіпті өзгертті. Кеше ғана мүмкін емес көрінген дүниелер бүгін шындыққа айналды. 2022 жылдың ақпанында Украинаға басып кіреді дегенге көптеген сарапшы сенбеді. Бірақ тарих басқа шешім қабылдады. Сондықтан бүгінде Қазақстан қоғамында «Украинадан кейін Ресейдің нысанасына Қазақстан ілігуі мүмкін бе?» деген сұрақтың жиі қойылуы – эмоцияның емес, табиғи алаңдаушылықтың көрінісі.
Енді осы мәселені өзімізше талдап көрейік. Сонымен…
Соңғы жылдары Ресейдің бірқатар саясаткерлері, Мемлекеттік Дума депутаттары, әскери сарапшылары мен пропагандистері Қазақстан туралы түрлі мәлімдемелер жасап келеді. Бірі Солтүстік Қазақстанның тарихи тұрғыда Ресейге тиесілі екенін айтып, бірі Қазақстандағы орыс халқының құқығы туралы мәселе көтереді. Кейбіреулері Қазақстанды Ресей ықпалынан шықпауға тиіс мемлекет ретінде сипаттайды.
Тележүргізуші Владимир Соловьевтің эфирлерінде де, идеолог Александр Дугиннің еңбектері мен сұхбаттарында да Қазақстанға қатысты империялық көзқарас байқалады. Мұндай пікірлерді елемеу де дұрыс емес. Өйткені қоғамдық пікірді қалыптастыратын ақпараттық кеңістік кейде ертеңгі саяси шешімдердің психологиялық алғышартын дайындайды.
Алайда дәл осы жерде маңызды бір айырмашылық бар. Телестудиядағы айқай мен Кремльдің нақты әскери шешімі бір нәрсе емес.
Ресейде саясаттың бір бөлігі ретінде ақпараттық қысым жиі қолданылады. Қорқыту, белгі беру, ықпал ету, қарсы тараптың көңіл күйін бақылау – мұның бәрі гибридті саясаттың құралдары. Сондықтан әрбір өткір мәлімдемені ертеңгі соғыстың жоспары деп қабылдау да қате.
Бірақ оларды мүлде елемеу де аңғалдық болар еді.
Қазақстан үшін басты сабақ Украинадан алынуы керек. Украинаға соғыс бір күнде келген жоқ. Оған дейін ондаған жыл бойы тарихи территория, бір халық, ортақ тағдыр, тіл мәселесі, қауіпсіздік мәселесі сияқты аргументтер айтылып келді. Сондықтан кез келген мемлекеттің қауіпсіздігі ең алдымен оның армиясынан емес, саяси көрегендігінен басталады.
Енді ең маңызды сұраққа келейік.
Ресейдің Қазақстанға әскери шабуыл жасауына бүгін қандай себеп болуы мүмкін?
Бір қарағанда ортақ шекара бар. Ол – әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекаралардың бірі. Ресей Қазақстаннан бірнеше есе қуатты әскери мемлекет. Демек, теориялық тұрғыдан әскери қауіп ешқашан нөлге тең болмайды.
Бірақ халықаралық саясат теориямен емес, мүддемен өмір сүреді.
Қазіргі Ресей Украинадағы соғыстың экономикалық, әскери және демографиялық салмағын көтеріп отыр. Мыңдаған техника жоғалтты. Санкциялар экономикаға ауыр қысым түсірді. Қорғаныс өнеркәсібі бұрынғыдан әлдеқайда көп жүктемемен жұмыс істеп жатыр. Әскердің негізгі бөлігі Украина бағытында шоғырланған.
Осындай жағдайда тағы бір ұзын шекарасы бар, аумағы бойынша әлемдегі тоғызыншы мемлекетке қарсы жаңа майдан ашу Мәскеу үшін өте үлкен стратегиялық тәуекел болар еді.
Соғыс тек танкпен өлшенбейді.
Соғыс логистикамен, экономикамен, халықаралық оқшауланумен және ұзақ мерзімді ресурспен өлшенеді.
Қазақстан Украина емес.
Қазақстан Ресеймен жауласып отырған мемлекет емес.
Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақтың мүшесі.
Қазақстан Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының мүшесі.
Екі елдің арасында мыңдаған кәсіпорын жұмыс істейді.
Тауар айналымы ондаған миллиард долларды құрайды.
Миллиондаған адамның туыстық, мәдени және экономикалық байланыстары бар.
Яғни Ресей Қазақстанға шабуыл жасаған жағдайда ол тек көрші мемлекетке емес, өзінің ең жақын экономикалық серіктестерінің біріне соғыс ашқан болады.
Бұл Ресейдің өзіне де өте қымбатқа түсер еді.
Тағы бір маңызды фактор – Қытай.
Соңғы жылдары Қытай төрағасы Си Цзиньпин Қазақстанға келген сайын Қазақстанның тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын қолдайтынын бірнеше мәрте ашық айтты.
Бұл жай ғана дипломатиялық комплимент емес.
Қытай үшін Қазақстан – «Бір белдеу, бір жол» бастамасының негізгі қақпасы.
Қазақстан арқылы Еуропаға шығатын құрлық дәліздері өтеді.
Миллиардтаған долларлық инвестициялар дәл осы бағытқа салынған.
Егер Қазақстанда тұрақсыздық басталса, бірінші болып шығынға бататын мемлекеттердің бірі – Қытайдың өзі.
Сондықтан Бейжің Қазақстанға қатысты кез келген әскери авантюраға бейжай қарайды деу қиын.
Әрине, «Қытай ертең Қазақстан үшін Ресеймен соғысады» деу дәлелсіз болжам болар еді.
Бірақ Қытайдың дипломатиялық, экономикалық және саяси қысым жасау мүмкіндігі өте жоғары.
Бұл – маңызды тежеуші фактор.
Қазақстандағы тағы бір ерекшелік – шетелдік капиталдың ауқымы.
Қазақстанда америкалық, британдық, француз, италиялық, германиялық, түркиялық, қытайлық, оңтүстіккореялық, жапониялық және Парсы шығанағы елдерінің ірі компаниялары ондаған жыл бойы жұмыс істеп келеді.
Олар мұнай өндіреді.
Газ өндіреді.
Уран өндіреді.
Металлургияға инвестиция салады.
Логистика мен қаржы секторына қаржы құяды.
Егер Қазақстанда соғыс басталса, миллиардтаған долларлық активтер қауіпке ұшырайды.
Сондықтан бұл елдердің бәрі Қазақстандағы тұрақтылықтың сақталуына мүдделі.
Бұл олардың міндетті түрде әскер жібереді деген сөз емес.
Бірақ дипломатиялық қысым, санкциялық қолдау, халықаралық коалиция құру және экономикалық әрекеттер арқылы Ресей үшін мұндай шешімнің бағасын бірнеше есе өсіре алады.
Бүгінгі әлемде соғыс тек майданда жүрмейді.
Қаржы нарығында да жүреді.
Банк жүйесінде де жүреді.
Технологияда да жүреді.
Энергетикада да жүреді.
Ал Қазақстан осы жүйелердің көбімен байланысып кеткен мемлекет.
Тағы бір маңызды мәселе бар.
Қазақстан соңғы жылдары сыртқы саясатта бір ғана бағытқа сүйенетін ел болудан алыстай бастады.
Астана Мәскеумен де сөйлеседі.
Бейжіңмен де жұмыс істейді.
Вашингтонмен де әріптес.
Брюссельмен де байланысын күшейтіп келеді.
Анкарамен стратегиялық ынтымақтастық орнатқан.
Парсы шығанағы мемлекеттерімен инвестициялық серіктестікті ұлғайтып отыр.
Мұндай көпвекторлы саясаттың ең үлкен артықшылығы – Қазақстанның тағдырына мүдделі мемлекеттердің саны көбейіп келеді.
Бұл қауіпсіздік кепілдігі емес.
Бірақ тәуекелді төмендететін фактор.
Сонымен бірге өзімізді алдауға болмайды.
Егер мемлекет өз армиясын күшейтпесе…
Егер қорғаныс өнеркәсібін дамытпаса…
Егер ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етпесе…
Егер қоғамның бірлігін сақтамаса…
Ешқандай Қытай да, ешқандай Америка да, ешқандай халықаралық ұйым да келіп елдің орнына мемлекет құрып бермейді.
Тарих дәл осыны үйретеді.
Мемлекетті ең алдымен өз халқы қорғайды.
Қазақстанның ең үлкен күші – оның географиясында емес.
Байлығында да емес.
Қазақстанның ең үлкен күші – ел ішіндегі тұрақтылық пен азаматтық бірлік.
Өйткені сыртқы күштер ең алдымен қоғамы бөлінген мемлекеттерді әлсіретеді.
«Бөлінгенді бөрі жейді» деген қазақ мақалы бүгінгі геосаясатқа дәл келеді.
Сонымен Ресей Қазақстанға шабуыл жасай ма?
Бұл сұраққа бүгін ешкім нақты «иә» немесе «жоқ» деп жауап бере алмайды.
Бірақ қолда бар деректерге сүйенсек, дәл қазіргі жағдайда мұндай қадамның Ресей үшін пайдасынан зияны әлдеқайда көп.
Украинадағы соғыс аяқталса да, Ресей ондаған жыл бойы экономикалық, әскери және демографиялық шығындарын қалпына келтіруге мәжбүр болады.
Оның үстіне Қазақстанға қарсы ықтимал әскери әрекет Мәскеуді Қытаймен де, Батыспен де, Түркиямен де және көптеген халықаралық экономикалық серіктестерімен де күрделі текетіреске алып келуі ықтимал.
Сондықтан бүгінгі күні әскери басқыншылықтан гөрі саяси ықпал, ақпараттық қысым, экономикалық тетіктер мен идеологиялық насихат әлдеқайда ықтимал құрал болып көрінеді.
Ал Қазақстан үшін ең дұрыс саясат – үрейге берілмеу, бірақ босаңсымау.
Қазақта «Сақтықта қорлық жоқ» дейді.
Бұл мақал бүгінде бұрынғыдан да өзекті.
Өйткені бейбітшілікті бәрі қалайды.
Бірақ бейбітшілік тек тілекпен емес, күшті мемлекетпен, ақылды дипломатиямен, қуатты экономикамен және ынтымағы жарасқан халықпен ғана сақталады.
Тарихтың ең үлкен сабағы да осы.
