Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz
Авторлық колонка
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Оңтүстік Кореяға мемлекеттік сапары аяқталды. Үш күнге созылған Сеулдегі келіссөздердің басты экономикалық жаңалығы — Қазақстан мен Оңтүстік Корея арасында жалпы құны шамамен 19,19 миллиард доллар болатын 82 коммерциялық құжаттың рәсімделуі.
Бұл — жай ғана үлкен сан емес. Оның артында өнеркәсіп, көлік, энергетика, жасанды интеллект, қала құрылысы, критикалық минералдар, ауыл шаруашылығы, ғарыш және технологиялық кооперация сияқты бірнеше бағыт тұр.
Бірақ дәл осы жерде бір маңызды сұрақ туындайды: 19 миллиард доллар Қазақстан экономикасына ертең кіріп келетін нақты ақша ма, әлде ұзақ жылдарға есептелген жобалар мен коммерциялық уағдаластықтардың жиынтық құны ма?
Жауабы — екіншісі.
Сондықтан Сеул сапарын бағалағанда «Қазақстанға 19 миллиард доллар инвестиция келді» деуден гөрі, «құны 19 миллиард доллар болатын коммерциялық келісімдер жасалды» деген тұжырым дәлірек.
19 миллиардтың ішінде не бар?
Сеулдегі бизнес-кездесуде 82 коммерциялық құжатқа қол қойылған. Оның ішінде Қазақстанның жаңа экономикалық географиясына ықпал етуі мүмкін бірнеше ірі бағыт бар.
Біріншісі — Alatau Smart City.
Кореяның KIND компаниясы мен Qazaqstan Investment Corporation Қазақстанда инфрақұрылымдық, энергетикалық және мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын қаржыландыруға арналған көлемі 1 миллиард долларлық бірлескен қор құру туралы стратегиялық келісімге келген. Қордағы тараптардың үлесі 50:50 болуы көзделген. Сонымен қатар Alatau City-дің мастер-жоспарын әзірлеу жөнінде келісім жасалды.
Бұл жерде әңгіме жай ғана жаңа тұрғын аудан салу туралы емес. Қазақстан тарапы Alatau City-ді цифрлық технология, білім, зерттеу, өндіріс, логистика және инвестиция тоғысатын жаңа экономикалық орталық ретінде қарастырып отыр.
Корейлік тараппен бірге K-Smart Town, KAIST-пен білім және зерттеу инфрақұрылымы, қалалық әуе мобильдігі, цифрлық модельдеу және жасанды интеллект шешімдерін енгізу мәселелері қаралды.
Яғни Қазақстанның Кореядан күтетін дүниесі — тек қаржы емес, қалалық технология мен басқару тәжірибесі.
Екінші үлкен мәселе — өндірісті Қазақстанда қалдыру
Кореямен қарым-қатынастың жаңа кезеңіндегі ең маңызды сұрақтың бірі — Қазақстанға дайын өнім әкелу емес, өнімді Қазақстанның өзінде өндіру.
Мысалы, Hyundai-мен жаңа Tucson моделін ұсақ тораптық әдіспен жинау, кузовты дәнекерлеу және бояу операцияларын жергілікті өндірісте жүргізу туралы келісім бар.
Бұған дейін Қазақстандағы Kia жобасы корей-қазақ өнеркәсіптік кооперациясының нақты мысалына айналған еді. Енді мәселе автомобиль құрастырудан әрі қарай — автокомпоненттерді локализациялауға, өндірістік тізбекті тереңдетуге тіреліп отыр.
Бұл — 19 миллиардтың ең маңызды өлшемдерінің бірі.
Өйткені инвестицияның мөлшерінен бұрын оның Қазақстанда қанша қосылған құн қалдыратыны маңызды.
Егер Қазақстан тек шикізат беріп, дайын технологиялық өнімді сырттан сатып алатын болса, экономикалық модель бұрынғыдай қалады.
Ал егер корей капиталы Қазақстанда өндіріс ашып, қазақстандық мамандарды оқытып, қосалқы бөлшектерді жергіліктендіріп, кейін сол өнімді үшінші нарықтарға экспорттай бастаса — онда әңгіменің салмағы мүлдем басқа.
Үшінші бағыт: Қазақстанның жер қойнауы және Кореяның технологиясы
Сеул саммитінің тағы бір ерекше тұсы — критикалық және сирек кездесетін минералдар.
Корея үшін бұл кездейсоқ тақырып емес. Елдің экономикасы жоғары технологияға, аккумуляторларға, электроникаға, автомобиль өнеркәсібіне және басқа да өндірістерге тәуелді. Ал бұл салалар үшін литий, сирек және критикалық металдар стратегиялық маңызға ие.
Сондықтан Сеулдің Орталық Азияға қызығушылығы «шикізат сатып алу» деңгейінде қалмай, кен орнын барлаудан бастап өңдеу мен жоғары қосылған құнды өнім шығаруға дейінгі тізбекті құруға бағытталып отыр. Reuters те алғашқы «Орталық Азия – Корея» саммитінің негізгі тақырыптарының қатарында критикалық минералдар, энергетика және жеткізу тізбектерін атады.
Бұл жерде Қазақстан үшін үлкен мүмкіндік бар.
Қазақстанның табиғи ресурстары бар.
Кореяның технологиясы, өндірістік тәжірибесі және жаһандық нарыққа шығатын компаниялары бар.
Екеуі қосылса, қарапайым формула мынадай болуы мүмкін:
Қазақстанның ресурсы + корей технологиясы + жергілікті өндіріс + үшінші нарықтарға экспорт.
Қазақстан үшін ең тиімді модель де осы болар еді.
Бірақ Корея Қазақстанға не үшін қызығып отыр?
Бұл сұрақты да ашық қою керек.
Сеулдің Қазақстанға қызығушылығы тек геосаясатпен түсіндірілмейді. Оның артында өте нақты экономикалық қажеттілік бар.
Корея — технологиялық және индустриялық алып ел, бірақ табиғи ресурстары шектеулі. Қазақстан керісінше — мұнай, уран, металдар және басқа да стратегиялық ресурстарға бай.
Осы тұрғыдан қарағанда екі ел экономикасы бір-бірін толықтыра алады.
2025 жылы Орталық Азия мен Корея арасындағы сауда көлемі алғаш рет 10 миллиард доллардан асқан. Оның шамамен жартысына жуығы Қазақстанның үлесіне тиеді. Қазақстанға келген корей инвестициясының жалпы көлемі 12 миллиард доллардан асып, Корея Қазақстанның ірі инвесторлары арасында тоғызыншы орынға шыққан. Елімізде корей капиталы қатысатын мыңнан астам бірлескен кәсіпорын жұмыс істейді. ірақ тағы бір қызық цифр бар.
2025 жылы Қазақстан мен Кореяның екіжақты тауар айналымы небәрі 3,17 миллиард доллар болды. 2026 жылдың қаңтар-шілде айларында бұл көрсеткіш 1,57 миллиард долларға жеткен. Қазақстан тарапы екіжақты сауданы екі есеге арттыру мақсатын қойып отыр.
Демек, 19 миллиард долларлық келісімдердің ауқымы қазіргі сауда көлемінен бірнеше есе үлкен.
Бұл — бір жағынан мүмкіндік.
Екінші жағынан — үлкен сынақ.
«19 миллиард доллар» деген ақпаратты қалай түсінген дұрыс?
Әлеуметтік желілердегі пікірлерді қарағанда, қоғамның бір бөлігі бұл соманы Қазақстанға келіп түсетін нақты инвестиция көлемі ретінде қабылдап жатыр.
Мұнда сақ болған жөн.
19,19 миллиард доллар — бір күнде бюджетке немесе экономикаға құйылатын қаражат емес.
Бұл — Сеулдегі бизнес кеңес аясында жасалған коммерциялық келісімдердің жалпы құны. Олардың нақты жүзеге асу мерзімі, қаржыландыру моделі, инвестицияның кезең-кезеңімен келуі, жобалардың техникалық параметрлері әртүрлі.
Сондықтан ендігі ең маңызды көрсеткіш — келісімдердің саны немесе жалпы сомасы емес.
Қанша жоба іске қосылды?
Қанша жұмыс орны ашылды?
Қанша өндіріс Қазақстанда қалды?
Қанша технология берілді?
Қанша қазақстандық компания жеткізу тізбегіне кірді?
Қазақстаннан қанша өнім экспортталды?
Міне, нақты нәтиже осы көрсеткіштермен өлшенуі керек.
Атом энергетикасы: тағы бір стратегиялық бағыт
Қазақстан мен Корея келіссөздерінің тағы бір маңызды бөлігі — атом энергетикасы.
15 қыркүйекте екі ел бейбіт мақсаттағы атом энергиясын пайдалану саласындағы ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. Сонымен қатар мұнай, ғылым және технология салаларын қамтитын бірқатар құжат рәсімделді. Reuters бұл келісімдерді екі елдің энергетика, критикалық минералдар, жасанды интеллект және технология салаларындағы ынтымақтастығын кеңейту контексінде сипаттады.
Бұл жерде де асығыс қорытынды жасауға болмайды.
Меморандум — автоматты түрде нақты атом электр станциясы салынады деген сөз емес.
Бірақ оның саяси және технологиялық мәні бар: Қазақстан атом энергетикасын дамыту мәселесінде Корея сияқты технологиялық мемлекетпен байланысын кеңейтіп отыр.
Қазақстан үшін ең маңызды өзгеріс — «шикізаттан технологияға» өту мүмкіндігі
Сеулдегі келісімдердің ішіндегі мен үшін ең қызықты тұс — олардың бір ғана саламен шектелмеуі.
Автомобиль өндірісі бар.
Критикалық минералдар бар.
Энергетика бар.
Жасанды интеллект бар.
Ғарыш бар.
Қалалық инфрақұрылым бар.
Дрондар мен қалалық әуе мобильдігі бар.
Білім және ғылыми-зерттеу бағыттары бар.
Мысалы, Қазақстан мен корейлік CONTEC Space Group спутниктер мен олардың компоненттерін бірлесіп өндіру, жерүсті станцияларының желісін дамыту және Қазақстандағы «Ғалам» жобасына инвестиция салу мүмкіндігін талқылады.
Бұл — бұрынғы «мұнай бер — техника ал» деген қарапайым сауда моделінен күрделірек байланыс.
Егер осы жобалардың бір бөлігі іске асса, Қазақстан үшін жаңа мәселе пайда болады: корей технологиясын қалай тек пайдаланушы емес, сол технологияның бір бөлігін өндіруші елге айналуға болады?
Бірінші «Орталық Азия – Корея» саммитінің тағы бір мәні
Сеул сапарын тек Қазақстан мен Корея арасындағы екіжақты келісімдермен шектеу дұрыс емес.
16 қыркүйекте Оңтүстік Кореяда Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан басшыларының қатысуымен алғашқы «Орталық Азия – Корея Республикасы» саммиті өтті.
Саммит қорытындысында мемлекет басшылары деңгейіндегі кездесуді тұрақты түрде өткізу туралы формат қалыптасты. Келесі саммитті Қазақстан 2028 жылы Астанада қабылдайды.
Бұл Орталық Азия үшін де жаңа мүмкіндік.
Себебі Сеул аймақты жеке-жеке бес нарық ретінде емес, белгілі бір деңгейде біртұтас экономикалық кеңістік ретінде қарастыра бастады.
Қазақстан үшін мұның тағы бір артықшылығы бар: өзінің транзиттік және экономикалық салмағын пайдаланып, Кореяның Орталық Азиядағы технологиялық жобаларының бір бөлігін Қазақстан арқылы өткізуге мүмкіндік пайда болады.
Енді негізгі мәселе — іске асыру
Сеулден Астанаға келгеннен кейін ең қиын жұмыс басталады.
Келісімге қол қою — дипломатияның нәтижесі.
Ал оны іске асыру — экономиканың жұмысы.
19 миллиард долларлық келісімдердің нақты экономикалық нәтижесін Қазақстан бірнеше жылдан кейін ғана толық сезінуі мүмкін.
Сондықтан Үкімет алдында кемінде бес нақты міндет тұр:
-
әрбір ірі жобаның нақты инвестициялық кестесін ашық көрсету;
-
технология трансферінің нақты шарттарын белгілеу;
-
жергілікті қамту мен қазақстандық компаниялардың қатысу үлесін арттыру;
-
жаңа өндірістердің экспорттық әлеуетін қамтамасыз ету;
-
жобалардың орындалуын қоғамға тұрақты түрде жариялап отыру.
Әсіресе соңғы пункт маңызды.
Өйткені қазіргі ақпарат кеңістігінде «келісімге қол қойылды» деген жаңалық бірнеше күн ғана өмір сүреді. Ал «жоба іске қосылды, өндіріс басталды, экспорт жасалды» деген нәтиже ғана экономиканың нақты көрсеткішіне айналады.
Сеул сапарының түйіні неде?
Меніңше, бұл сапардың басты нәтижесін 19 миллиард доллардың өзінен іздеудің қажеті жоқ.
Негізгі мәселе — Қазақстан мен Корея арасындағы қатынастың мазмұны өзгеріп келе жатқанында.
Бұған дейінгі модель көбіне:
ресурс → сауда → инвестиция
формуласына жақын болды.
Енді жаңа модель:
ресурс + капитал + технология + өндіріс + кадр + экспорт
формуласына қарай жылжып келеді.
Бұл модельдің Қазақстан үшін қаншалықты пайдалы болатыны бір ғана нәрсеге байланысты.
Қазақстан корей капиталын қабылдайтын ел болып қала ма, әлде корей технологиясын пайдаланып, өз өндірістік қабілетін күшейтетін елге айнала ма?
Сеулдегі 19 миллиард долларлық келісімдердің тарихи маңызы да дәл осы жерден басталады.
Өйткені келісімнің өзі — мүмкіндік.
Ал мүмкіндікті нақты экономикалық нәтижеге айналдыру — енді Қазақстанның міндеті.
Бұл нұсқада 19 млрд долларды асыра бағаламау әдейі негізгі желі ретінде алынды: ресми мәлімет бойынша сапар аясында шамамен $19 млрд коммерциялық келісімдер жасалған, ал нақты бизнес-құжаттардың бір есебінде 82 құжаттың жиынтық құны $19,19 млрд деп көрсетілген.
Әлеуметтік желідегі пікірлерді де мәтінге сол күйінде көшірмей, олардағы негізгі қоғамдық сұрақтарды — технология трансфері, локализация, шикізатты терең өңдеу және жобалардың нақты орындалуы — авторлық талдауға айналдырдым. Сайт үшін бұл тәсіл сенімдірек көрінеді.
Егер қаласаңыз, келесі нұсқада осыны нағыз публицистикалық стильге түсіріп, тақырыбын өткірлетіп, кіріспесін «19 миллиард: Қазақстан ұтты ма, әлде бұл әлі тек уәде ме?» деген форматтағы оқырманды бірден ұстайтын нұсқаға айналдырып бере аламын.
