Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Қазақта «Жалғыздың үні шықпас, жаяудың шаңы шықпас» деген сөз бар. Бұл мақалдың мәні бүгінгі халықаралық саясатта бұрынғыдан да терең сезіледі. Өйткені әлем өзгеріп жатыр. Кеше ғана мызғымас көрінген тәртіптің өзі шайқалып тұр. Соғыстар көбейді. Геосаяси бәсеке күшейді. Экономикалық ықпал үшін күрес қыза түсті. Осындай күрделі кезеңде мемлекеттердің жалғыз әрекет етуі барған сайын қиынға айналуда.
Дәл осындай уақытта Қырғызстанда өткен Орталық Азия мемлекеттері мен Әзербайжан президенттерінің бейресми консультативтік кездесуі көпшілік ойлағаннан әлдеқайда маңызды оқиға болды. Кейбіреулер мұндай басқосуды кезекті дипломатиялық рәсім ретінде қабылдауы мүмкін. Бірақ шын мәнінде бұл – аймақтың жаңа саяси кезеңге аяқ басып келе жатқанын аңғартатын белгі.
Бір кезде Орталық Азия мемлекеттері бір-біріне көбіне көрші ретінде ғана қарайтын. Әркімнің өз мәселесі, өз бағыты, өз есебі болды. Ал бүгінде жағдай басқа. Ортақ қауіптер көбейді. Ортақ мүмкіндіктер де артты. Сондықтан өңір елдері де ортақ жауап іздей бастады.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қырғызстандағы жиында айтқан сөздері де осы өзгерісті айқын аңғартты. Мемлекет басшысы: «Барлық деңгейдегі байланыстың жандануы бауырлас халықтарымыздың игілігі мен тұтас аймақтың өркендеуі жолында мемлекеттеріміздің жасампаз ықпалдастыққа ортақ ұмтылысын айқын көрсетеді», – деді.
Бұл жай ғана дипломатиялық сөйлем емес. Бұл – соңғы бірнеше жылда қалыптасып келе жатқан жаңа өңірлік саясаттың қысқаша формуласы.
Бүгінде әлемнің жетекші державалары Орталық Азияға бұрынғыдан әлдеқайда басқа көзқараспен қарай бастады. Оның себебі түсінікті. Бұл өңір – Еуропа мен Азияны жалғайтын маңызды көпір. Мұнда мұнай мен газ бар. Уран бар. Сирек кездесетін металдар бар. Ең бастысы – болашақтың сауда жолдары дәл осы өңір арқылы өтеді.
Сондықтан бүгінде Орталық Азияның тағдыры тек осы аймақтағы бес мемлекетке ғана қатысты мәселе емес. Бұл – Қытайдың да, Еуропаның да, Түркияның да, Ресейдің де, АҚШ-тың да назарындағы аймақ.
Осындай жағдайда өңір елдерінің өзара сенімге негізделген саясат ұстануы – тарихи қажеттілік.
Президент Тоқаев өз сөзінде тағы бір маңызды мәселеге тоқталды. Оның айтуынша, «ХХІ ғасырда Орталық Азияны дамыту мақсатындағы достық, тату көршілік және ынтымақтастық туралы шарт» жаңа кезеңнің негізін қалады. Бұл құжатты Мемлекет басшысы «өңірлік ынтымақтастықтың саяси арқауы» деп атады.
Шынында да, кез келген ықпалдастық ең алдымен сенімнен басталады. Сенім жоқ жерде үлкен экономикалық жоба да жүзеге аспайды. Ортақ көлік дәлізі де дамымайды. Инвестиция да тұрақтамайды.
Әзербайжанның бұл кездесуге толыққанды қатысуы да ерекше мәнге ие болды. Себебі бүгінде Каспий теңізі тек географиялық нысан емес. Ол – халықаралық логистиканың күретамырына айналып келеді. Қазақстаннан шыққан жүк Әзербайжан арқылы Кавказға, одан әрі Еуропаға жетеді. Орта дәліздің болашағы да осы елдердің өзара келісіміне тікелей байланысты.
Бірақ мәселе тек экономикада емес.
Әлемде тұрақсыздық күшейген сайын шағын және орта мемлекеттердің бір-біріне сүйенуі табиғи құбылысқа айналады. Орталық Азия елдері де осыны түсіне бастады. Бұрын шекара мәселесін талқылауға айлар кетсе, бүгінде мемлекет басшылары жыл сайын бірнеше рет кездесіп, ортақ жоспарларды бірге талқылайды.
Президент Тоқаевтың «Орталық Азия жаңа тарихындағы аса табысты кезеңді бастан өткеріп жатыр» деген сөзі де дәл осы өзгерістерге берілген баға.
Әрине, шешілмеген мәселе жоқ емес. Су тапшылығы бар. Энергетикалық теңгерім мәселесі бар. Экологиялық қиындықтар жеткілікті. Көші-қон, шекара, инфрақұрылым секілді түйткілдер де толық шешілген жоқ.
Бірақ ең маңыздысы – бұл мәселелер енді дауласу арқылы емес, диалог арқылы шешіле бастады. Бұл – өңірдің ең үлкен жетістігі.
Қазақстан үшін мұндай ықпалдастықтың маңызы тіпті ерекше. Біздің еліміз Орталық Азиядағы ең ірі экономика ғана емес, Еуропа мен Азияны байланыстыратын басты транзиттік мемлекеттердің бірі. Сондықтан көрші елдердің тұрақтылығы – Қазақстанның да тұрақтылығы.
Президенттің Қырғызстанға қарата айтқан: «Қырғыз халқы – қазақ халқы үшін бауырлас ел. Біз бәріміз – бір туған ағайын халықпыз» деген сөзі жай ғана жылы лебіз емес. Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи жақындықтың бүгінгі саясаттағы жалғасы.
Қазір әлемде жаңа ықпал орталықтары қалыптасып жатыр. Мұндай кезеңде әр мемлекет өз орнын айқындауға тырысады. Бірақ жалғыз жүргеннің жолы ауыр. Ал күш біріктірген өңірдің мүмкіндігі әлдеқайда кең.
Сондықтан Қырғызстандағы бұл кездесу хаттама үшін өткізілген жиын емес. Бұл – Орталық Азияның өз тағдырын өзі айқындауға деген талпынысының көрінісі.
Қазақ «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» дейді. Бүгінгі Орталық Азия үшін осыдан артық тұжырым жоқ шығар. Егер өңір елдері өзара сенім мен ынтымақтастықты сақтай алса, оларды тек көрші мемлекеттер ғана емес, әлем де мүлде басқа қырынан қарай бастайды.
Өйткені XXI ғасырда мемлекеттердің қуаты тек қарумен өлшенбейді. Ол сеніммен, бірлікпен және ортақ мүдде жолында біріге білу қабілетімен өлшенеді. Ал Қырғызстандағы басқосу дәл осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі болып тарихта қалуы әбден мүмкін
