Иран мен АҚШ арасындағы кезекті шиеленіс тағы бір маңызды шындықты алға шығарып отыр: қазіргі геосаясатта «келіссөз» ұғымы бейбітшілікке апарар құралдан гөрі, қысым саясатының бір элементіне көбірек ұқсап барады.
АҚШ президенті Дональд Трамп Тегеранмен «өнімді» диалог жүріп жатқанын мәлімдеген сәтте, Тегеран бұл ақпаратты жоққа шығарып, оны «манипуляция» деп атады. Бұл — жай ғана ақпараттық қайшылық емес. Бұл — екі түрлі саяси логиканың қақтығысы. Бірі келіссөзді тактика ретінде қолданса, екіншісі оны қауіп ретінде қабылдайды.
Соңғы күндері айтылған ультиматумдар мен кейінге шегерілген шешімдер жағдайдың қаншалықты тұрақсыз екенін көрсетеді. Вашингтон 48 сағаттық қысымнан бас тартып, уақытты ұзартты. Бірақ бұл шегініс пе, әлде жаңа комбинацияның бастамасы ма — нақты айту қиын. Ирандық сарапшылар мұны уақыт ұту, күштерді қайта топтастыру және жаңа қысым тетіктерін дайындау деп түсіндіреді. Мұндай көзқарас кездейсоқ емес. Өйткені Тегеранның тарихи тәжірибесінде келіссөздер жиі нақты нәтиже емес, жаңа талаптардың басы болған.
Геосаяси сарапшылар да бұл ойды жанама түрде растайды. Гленн Дизен келіссөздерді қысым стратегиясының бөлігі ретінде сипаттаса, Джон Миршаймер оларды қақтығыстың жалғасы деп қарайды. Бұл пікірлер бір нәрсені аңғартады: халықаралық саясатта диалог әрдайым компромисс емес, кейде ол қарсыласты әлсіретудің тәсілі.
Иранның ұстанымы осы тұрғыдан түсінікті де. Олар үшін келіссөз — тек белгілі бір шарттар орындалғанда ғана мүмкін болатын процесс. Әскери соққылар тоқтамайынша, қауіпсіздік кепілдігі берілмейінше және диалог әскери әрекеттердің бүркемесіне айналмайынша, қандай да бір келісім туралы айту артық. Бұл талаптар сырттай қатаң көрінгенімен, оның астарында қарапайым логика жатыр: қысым жағдайында жасалған келіссөз тең болмайды.
Бірақ мәселе тек талаптарда емес, сенімде. Тегеран Вашингтонға сенбейді. Бұл сенімсіздік бір күнде пайда болған жоқ — ол ондаған жылдарға созылған тәжірибенің нәтижесі. Әрбір бұзылған келісім, әрбір әскери эпизод бұл күмәнді тереңдете түсті. Сондықтан бүгінгі кез келген «келіссөз туралы» мәлімдеме Иран үшін дипломатиялық мүмкіндік емес, ықтимал қауіптің белгісі сияқты қабылданады.
Осы тұста басты сұрақ туындайды: қазіргі келіссөз риторикасы шынымен бейбіт шешімге алып келе ме, әлде бұл тек уақытша үзіліс пе? Егер ультиматумдар кейінге шегеріліп, бірақ қысым сақталса, онда бұл дипломатиядан гөрі психологиялық ойынға көбірек ұқсайды.
Қазіргі ахуал бір нәрсені анық көрсетіп отыр: бүгінгі әлемде келіссөздер енді тек үстел басындағы әңгіме емес. Олар — стратегия, олар — сигнал, кейде тіпті олар — қарудың баламасы. Ал Иран мен АҚШ арасындағы жағдай осының айқын дәлелі.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
