Қырғызстан саясаты тағы бір бетбұрыс кезеңіне аяқ басты. Президент Садыр Жапаровтың Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік комитетінің (ҰҚМК) төрағасы қызметінен Қамчыбек Ташиевті босатуы – тек кадрлық шешім емес, билік архитектурасындағы тепе-теңдікті қайта қарау қадамы іспетті.
Жапаровтың «Кабар» агенттігіне берген сұхбаты ресми түсіндірме ғана емес, саяси месседжге толы мәлімдеме болды. Президент «мемлекет мүддесі достықтан жоғары» екенін бірнеше рет қайталап, бұл шешімді ел бірлігіне төнген қауіппен байланыстырды. Оның сөзінен аңғарылғаны – мәселе бір тұлғаның қызметінен кетуінде емес, элиталар арасындағы ықтимал жікшілдіктің алдын алуда.
«Екі лагерь» туралы әңгіме қаншалықты шындыққа жанасады?
Қоғамда «Жапаровтың командасы» және «Ташиевтің командасы» деген түсінік қалыптасқаны рас. Президент мұны жоққа шығарды. Алайда мұндай әңгіменің тууы – Қырғызстандағы саяси мәдениеттің ерекшелігін көрсетеді. Бұл елде тұлғалық ықпал институттардан әлдеқайда басым.
Қамчыбек Ташиев – жай ғана шенеунік емес, қауіпсіздік блогының ықпалды фигурасы. Соңғы жылдары жемқорлыққа қарсы күрестің символына айналды. Сондықтан оның қызметтен алынуы – тек әкімшілік акт емес, саяси сигнал.
Жапаров сұхбатында «75 адамның хаты», парламенттегі «бөлу» әрекеттері және мемлекеттік қызметкерлерді «генералмен» қорқыту фактілері туралы айтты. Бұл мәлімдемелер биліктің ішкі алаңдаушылығын аңғартады. Егер расында элита ішінде екіұдайлық пайда болған болса, онда президент үшін мұндай тәуекелді ерте тоқтату – қисынды шешім.
Германиядан оралған Ташиев не істемек?
Қамчыбек Ташиев Германиядан еліне оралды. Әзірге оның ашық саяси мәлімдемесі жоқ. Енді бірнеше сценарий ықтимал.
Бірінші сценарий – үнсіз келісім.
Ташиев президентпен жеке байланысын сақтай отырып, уақытша саяси көлеңкеге кетуі мүмкін. Бұл жағдайда ол қоғамдық резонанс тудырмай, белгілі бір кезеңнен кейін жаңа лауазымда немесе саяси форматта қайта көрінуі ықтимал.
Екінші сценарий – саяси капиталды сақтау.
Егер оның айналасындағы топтар расында белсенді болса, олар Ташиевті балама орталық ретінде көрсетуге тырысуы мүмкін. Бірақ Қырғызстан жағдайында мұндай қадам тұрақтылыққа тәуекел әкеледі. Оның өзі бұған баруы екіталай, себебі бұл – президентпен ашық текетірес деген сөз.
Үшінші сценарий – институционалдық трансформация.
ҰҚМК-ге реформалар жасалатыны айтылды. Егер қауіпсіздік органы классикалық барлау моделіне көшсе, Ташиевтің кезеңі «қатаң бақылау дәуірі» ретінде бағалануы мүмкін. Бұл жағдайда оның рөлі тарихи сипат алып, қазіргі саясаттан алшақтауы ықтимал.
Алдағы саяси өрбу қалай болмақ?
Қырғызстан саясаты эмоцияға емес, күш балансына тәуелді. Жапаров үшін басты міндет – элита ішіндегі консенсусты сақтау. Егер кадрлық өзгерістер тізбегі жалғасса, бұл билікті толық орталықтандыру үрдісінің белгісі болуы мүмкін.
Сонымен қатар Конституциялық сотқа жүгіну туралы мәлімдеме – саяси дауды құқықтық арнаға бұру әрекеті. Бұл қадам легитимділікке басымдық берудің нышаны.
Басты сұрақ – қоғам бұл шешімді қалай қабылдайды? Егер жемқорлықпен күрес бәсеңдемесе және әлеуметтік тұрақтылық сақталса, кадрлық рокировкалар ұмытылуы мүмкін. Ал егер билік ішіндегі тепе-теңдік бұзылып, элитааралық сенім әлсіресе, бұл оқиға жаңа саяси кезеңнің бастауына айналуы ғажап емес.
Қалай десек те, Жапаров пен Ташиевтің достығы – жеке мәселе. Бірақ олардың саяси одағы Қырғызстандағы соңғы жылдардың негізгі тірегінің бірі болды. Енді сол тірек қайта форматталып жатыр.
Қырғызстан тағы бір сынақ кезеңіне кірді. Бұл жолы шешуші фактор – эмоция емес, салқын есеп болмақ.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
