Арал мен Каспий — Қазақстан үшін жай географиялық атаулар ғана емес. Бұл екі теңіздің тағдыры — біздің экологиямыздың, экономикамыздың және құрбандардың шынайы күнделікті өмірінің айнасы. Біреуі ғасырлар бойы тартылып, адам әрекетінің салдарынан қаңтары қалса, екіншісі бүгінде жаһандық climático өзгерістер мен индустриялық қысым салдарынан күрделі трансформацияны бастан кешудеге айналды.
Арал теңізі ХХ ғасырдың ортасында әлемдегі төртінші ірі тұйық көл саналған еді, оның ауданы 68 мың шаршы километрге дейін жеткен. Бірақ 1960‑шы жылдардан бергі ауыл шаруашылығы үшін судың аса көп мөлшерін алып, Сырдария мен Амударияны қасақана бағыттаған саясат теңіздің жоғалуына әкелді. Сол себепті аймақ бұрынғы көгілдір су айдыны емес, құмды, тұзды шөлге айналды. Арал үстіндегі құмды дауылдар мен тұзды тұман жергілікті тұрғындардың тыныс алуы мен денсаулығына тікелей зиян келтіріп отыр — бронхит, аллергия, жүрек‑қан тамырлары аурулары жиілеуде. Сондай‑ақ, көне балық шаруашылығы мен өңдеу кәсіпорындары біртіндеп тарихқа айналды. Бұл — жай белгі ғана емес, күнделікті өмірдің ауыр шындығы.
Сонымен бірге, Қазақстанның соңғы жылдардағы әрекеттері де көрінуде. Солтүстік Арал теңізінің қалпына келу жобалары арқасында оның су көлемі бірқатар көрсеткіштер бойынша артты — кей деректер бойынша солтүстік бөлікке су ағымдары 42% көбейді әрі тұздылығы төмендеп, кей тұста балық аулау мүмкіндігі қайта оралуда. Бұл — тек мемлекеттік саясат пен халықаралық келісімдер нәтижесі емес, адам өміріне әсер ететін нақты өзгерістердің белгісі.
Ал Каспий теңізі — экология мен экономика арасындағы нәзік баланстың классикалық мысалы. Бұл жердің маңызы еліміздің энергетикалық қауіпсіздігі мен экспорт әлеуетіне тікелей қатысты. Алайда су деңгейінің күрт төмендеуі — жыл сайынғы үрдіс: 2024 жылы солтүстік‑шығыс секторда 22 см, ал кей жерлерде 29 см көлемінде тұздылық төмендеді деп хабарланды. Ғалымдар соңғы 20 жылда су деңгейі шамамен 2 метрге төмендеді деп есептейді, ал 2100 жылға қарай аймақта кейбір бөліктердің 30%‑ға дейін жоғалып кетуі мүмкін деген болжамдар бар.
Су деңгейінің бұл төмендеуі тек экожүйені ғана емес, экономика мен күнделікті тіршілікті де өзгертуде. Су шегіне қарай жылжып бара жатқан жағалаулар салдарынан порт инфрақұрылымдары мен логистикалық желілер қайта жоспарлауды талап етеді; тасымалдау шығындары өсуде, ал экожүйенің күйзелісі — sturgeon (балықтың бірнеше түрі) мен Caspian seal сияқты түрлердің азаюына әкеліп соғуда.
Таза статистика экологиялық құлдыраудың салдарын көрсетеді: Caspian seal популяциясы соңғы ғасырда 90‑95%‑ға дейін азайды, sturgeon тұқымдары күрт төмендеген, ал су деңгейінің төмендеуі судың тұздылығын өзгертуде, бұл бірыңғай теңіз экожүйесінің тұрақтылығын бұзады.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, Каспий аймағы — мұнай мен газ секторларының дамуына тәуелді. Дегенмен бұл даму экологияны шынымен қорғай ала ма? Индустрия мен тасымалдаудың экспансиясы экожүйені әлсіреді, ал теңіздегі ластану деңгейі — ауыр металлдар, ауылшаруашылық қалдықтары және өндірістік қалдықтар — биологиялық жүйелеріне ауыр әсер етуде.
Қазір мемлекеттік деңгейде теңіздерді сақтау бойынша қадамдар байқалады: ғылыми зерттеу институттарының қаржыландырылуы, мониторинг жабдықтарының сатып алынуы, халықаралық келісімдерге қатысу және ғылыми интеграция. Бұл — тек қағаздағы декларациялар емес, нақты зерттеулер мен шешімдерге бағытталған қадамдар.
Арал мен Каспий — біздің экологиямыздың айнасы. Теңіздердің тартылуы мен ластануы — жай теориялық мәселе емес, миллиондаған адамдардың отбасылары, кәсіптері мен денсаулығына әсер ететін күнделікті шындық. Экономикалық даму мен экологияны сақтау тек саяси ұрандар мен жобалардан ғана тұра алмайды. Бұл — нақты, ұзақ мерзімді стратегия, жауапкершілік және біз бәріміздің болашағымызды сақтаудың ең маңызды міндеті.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
