Бірінші бөлім: Украина
ХХІ ғасырдағы ең ірі геосаяси қақтығыстардың бірі — Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022). Бұл соғыс тек екі мемлекет арасындағы әскери қақтығыс емес, сонымен бірге Ресей мен Батыс арасындағы стратегиялық бәсекелестіктің көрінісі. Сондықтан көптеген саясаттанушылар Украина бейтарап саясат ұстанғанда мұндай соғыс болмауы мүмкін бе деген сұрақты жиі талқылайды.
Реализм теориясы және Миршаймердің тұжырымы
Америкалық саясаттанушы, халықаралық қатынастардағы «реализм» мектебінің өкілі Джон Миршаймер Украинадағы соғыстың басты себебін Батыстың стратегиялық саясаты деп түсіндіреді. Оның пікірінше, НАТО-ның шығысқа қарай кеңеюі Ресейдің ұлттық қауіпсіздігіне тікелей қауіп ретінде қабылданды.
Миршаймердің теориясы бойынша ірі державалар өз шекарасына жақын аймақтарды қауіпсіздік буфері ретінде қарастырады. Ресей үшін Украина дәл осындай стратегиялық маңызы бар мемлекет. Сондықтан Мәскеу Украинаның НАТО құрамына кіруіне немесе толықтай Батыс әскери-саяси жүйесіне қосылуына жол бермеуге тырысты.
Миршаймер бірнеше рет: «Украина үшін ең қауіпсіз жол — бейтарап мемлекет болу» деген пікір айтқан. Оның ойынша, Украина Батыс пен Ресей арасындағы буферлік мемлекет ретінде қызмет атқарса, ірі державалар арасындағы қақтығыс қаупі әлдеқайда аз болар еді.
Финляндия тәжірибесі
Тарихта мұндай модельдің мысалы бар. Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы Қысқы соғыс аяқталғаннан кейін Финляндия бейтарап сыртқы саясат ұстануға мәжбүр болды. Бұл саясат кейін халықаралық қатынастарда «финляндизация» деп аталды.
Финляндия бір жағынан Батыс елдерімен экономикалық және мәдени байланысын дамытты, ал екінші жағынан Мәскеумен саяси қақтығысқа бармауға тырысты. Осындай теңгерімді саясаттың нәтижесінде ел қауіпсіздігін сақтап қана қоймай, экономикалық жағынан дамыған мемлекеттердің қатарына қосылды.
Көптеген сарапшылардың пікірінше, егер Украина дәл осындай геосаяси тепе-теңдік саясатын таңдағанда, Ресей мен Батыс арасындағы қақтығыс деңгейі әлдеқайда төмен болуы мүмкін еді.
Украинадағы саяси бетбұрыс
Алайда Украина тәуелсіздік алғаннан кейін біртіндеп еуропалық бағытты таңдады. Әсіресе 2014 жылғы Украинадағы Майдан оқиғалары елдің сыртқы саяси бағытын түбегейлі өзгертті. Бұл оқиғалардан кейін Украина Еуропалық құрылымдармен және НАТО-мен ынтымақтастықты күшейте бастады.
Ресей бұл процесті өзінің қауіпсіздігіне төнген қауіп ретінде қабылдады. Нәтижесінде Қырымның аннексиясы (2014) және Донбасс аймағындағы қақтығыстар орын алды. Бұл шиеленістер ақырында толыққанды соғысқа ұласты.
Басқа ықпалды сарапшылардың пікірлері
Бұл мәселеде Миршаймер жалғыз емес. Мысалы, атақты америкалық дипломат әрі стратег Генри Киссинджер бірнеше рет Украина Батыс пен Ресей арасындағы «көпір мемлекет» болуы керек деп айтқан. Оның пікірінше, Украинаның бейтарап статусы Еуропадағы тұрақтылықты сақтауға көмектесер еді.
Тағы бір белгілі экономист әрі саясат талдаушы Джеффри Сакс та осыған ұқсас пікір білдірген. Ол Батыстың НАТО-ны кеңейту саясаты Ресеймен стратегиялық қарсыластықты күшейтті деп санайды.
Дегенмен көптеген батыстық сарапшылар бұл көзқараспен келіспейді. Олардың пікірінше, кез келген егемен мемлекет өзінің қауіпсіздік жүйесін өзі таңдауға құқылы. Сондықтан Украинаның еуропалық бағытты таңдауы халықаралық құқық тұрғысынан заңды шешім деп есептеледі.
Геосаяси сабақ
Украинадағы соғыс халықаралық саясаттағы негізгі шындықтардың бірін көрсетеді: ірі державалардың қауіпсіздік мүдделері көбіне шағын немесе орта мемлекеттердің таңдау еркіндігімен қақтығысады.
Егер Украина Финляндия сияқты бейтарап саясат ұстанғанда, Ресей мен Батыс арасындағы геосаяси текетірес басқа формада өрбуі мүмкін еді. Бірақ тарих нақты таңдалған шешімдер арқылы қалыптасады.
Сондықтан Украинадағы соғыс — тек аймақтық қақтығыс емес, ХХІ ғасырдағы халықаралық жүйеде күштер тепе-теңдігі қалай өзгеріп жатқанын көрсететін маңызды геосаяси оқиға.
Екінші бөлім: Қазақстан
Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022) халықаралық саясаттағы күштер тепе-теңдігі, қауіпсіздік және шағын мемлекеттердің геосаяси таңдауы туралы маңызды сұрақтарды қайта көтерді. Бұл жағдай тек Еуропа үшін ғана емес, посткеңестік кеңістіктегі мемлекеттер үшін де үлкен сабақ болды. Соның ішінде Қазақстан үшін де бұл қақтығыстың стратегиялық маңызы зор.
Геосаяси тепе-теңдік саясатының маңызы
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері көпвекторлы сыртқы саясат жүргізіп келеді. Бұл саясат бір ғана геосаяси орталыққа тәуелді болмай, бірнеше ірі державамен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға бағытталған.
Қазақстан бір жағынан Ресей мен экономикалық және қауіпсіздік саласында ынтымақтастықты сақтайды. Екінші жағынан, Қытай, Еуропалық Одақ және АҚШ сияқты ірі экономикалық және саяси орталықтармен де белсенді байланыс жүргізіп келеді.
Украинадағы жағдай көрсеткендей, геосаяси тепе-теңдік бұзылған кезде мемлекет ірі державалар арасындағы текетірестің алаңына айналуы мүмкін. Сондықтан Қазақстан үшін теңгерімді саясатты сақтау – ұлттық қауіпсіздіктің маңызды элементі.
Буферлік аймақ мәселесі
Америкалық саясаттанушы Джон Миршаймер сияқты реалистік мектеп өкілдері халықаралық саясатта «буферлік мемлекеттер» маңызды рөл атқаратынын айтады. Ірі державалар өз шекарасына жақын аймақтардың қарсы әскери блоктарға қосылуын қауіп ретінде қабылдайды.
Украина дәл осындай геосаяси буфер аймағында орналасқан мемлекет болды. Ал Қазақстан да ірі державалардың ортасында орналасқан: солтүстігінде Ресей, шығысында Қытай, ал батыс пен оңтүстікте басқа да стратегиялық аймақтар бар.
Сондықтан Қазақстан үшін ең тиімді стратегия – үлкен державалармен қақтығысқа бармай, олардың арасында дипломатиялық теңгерім сақтай білу.
Егемендік пен ұлттық бірліктің маңызы
Украинадағы соғыс тағы бір маңызды мәселені көрсетті — ұлттық бірлік пен саяси тұрақтылықтың маңызын. Мемлекет ішіндегі саяси бөлінулер немесе әлсіз институттар сыртқы ықпалдың күшеюіне жол беруі мүмкін.
Қазақстан үшін бұл сабақ — мемлекеттік институттарды нығайту, ұлттық бірлікті сақтау және қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Экономикалық тәуелсіздік
Соғыс пен санкциялар әлемдік экономикаға да әсер етті. Еуропалық Одақ пен АҚШ Ресейге қарсы кең көлемді экономикалық санкциялар енгізді. Бұл жағдай посткеңестік кеңістіктегі көптеген елдердің экономикасына жанама әсер етті.
Қазақстан үшін бұл жағдай экономиканы әртараптандырудың маңызды екенін тағы бір рет көрсетті. Бір ғана нарыққа немесе бір ғана транзиттік бағытқа тәуелді болу ұзақ мерзімді перспективада тәуекел туғызуы мүмкін.
Көпвекторлы саясаттың өміршеңдігі
Қазақстанның сыртқы саясатының негізін қалаған тұжырымдамалардың бірі – көпвекторлы дипломатия. Бұл саясаттың негізін қалаушылардың бірі – Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев.
Украинадағы оқиғалар бұл стратегияның белгілі бір деңгейде тиімді екенін көрсетеді. Себебі көпвекторлы саясат мемлекетке халықаралық аренада маневр жасауға мүмкіндік береді және ірі державалар арасындағы қақтығыстардан белгілі бір деңгейде қашық болуға көмектеседі.
Түйін
Украинадағы соғыс халықаралық жүйенің әлі де болса күштер балансы принципіне сүйенетінін көрсетті. Ірі державалардың мүдделері кейде кіші және орта мемлекеттердің стратегиялық таңдауына әсер етуі мүмкін.
Қазақстан үшін басты сабақ – сыртқы саясаттағы теңгерімді сақтау, ұлттық бірлікті нығайту және экономикалық тәуелсіздікті күшейту. Осындай саясат қана мемлекетке күрделі геосаяси ортада тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
