Таяу Шығыстағы соңғы әскери шиеленіс халықаралық саясаттың ең қауіпті кезеңдерінің біріне айналып отыр. АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери операциясы тек аймақтық қауіпсіздікке ғана емес, әлемдік энергетикалық нарыққа да тікелей әсер ететін дағдарыс тудырды. Соғыс басталғаннан кейінгі алғашқы күндерде Вашингтон «жылдам жеңіс» стратегиясына үміт артқанымен, қазіргі жағдай бұл жоспардың жүзеге аспағанын көрсетеді.
Бүгінде АҚШ алдында күрделі таңдау тұр: әскери әрекетті күшейтіп, құрлық операциясын бастау немесе қақтығысты шектеулі мақсатпен аяқтау.
Соғыс күткен нәтижені бермеді
АҚШ әкімшілігі бастапқыда Иранға қарсы операцияны қысқа мерзімде аяқтауды көздеді. Негізгі жоспар – әуе және ракеталық соққылар арқылы Иранның әскери-саяси басшылығын әлсіретіп, билік жүйесін күйрету болатын.
Алайда бұл сценарий жүзеге аспады. Иранда билік құрылымы күйреген жоқ, керісінше қоғамның белгілі бір деңгейде бірігуі байқалды. Көптеген сарапшылар мұндай құбылысты «сыртқы қысымға қарсы ұлттық мобилизация» деп атайды.
Тіпті Ирандағы жоғарғы билік ауысқан жағдайда да, жаңа саяси элита бұрынғыдан да радикал позиция ұстануы мүмкін деген болжам бар. Мұндай жағдайда соғыс Вашингтон үшін керісінше геосаяси тәуекелді күшейтеді.
АҚШ пен одақтастар арасындағы қайшылық
Қақтығыс тек әскери майданда емес, дипломатиялық кеңістікте де қиындықтар туғызды.
АҚШ президенті Дональд Трамп бірқатар одақтастарын Иранға қарсы операцияны жеткілікті қолдамағаны үшін сынға алды. Еуропа елдерінің бір бөлігі соғысқа тікелей араласудан бас тартып отыр.
Сонымен қатар Вашингтон мен Тель-Авив арасында да белгілі бір тактикалық келіспеушіліктер байқалады. Израильдің Иранның мұнай инфрақұрылымына жасаған соққылары мұнай бағасының өсуіне әкеліп, бұл жағдай АҚШ экономикасына қосымша қысым түсірді.
Құрлық операциясының күрделі сипаты
Әскери тұрғыдан алғанда, Иранға қарсы толық масштабтағы құрлық операциясы – өте күрделі міндет.
Салыстыру үшін, 2003 жылы АҚШ бастаған коалиция Иракты басып алу үшін шамамен 200 мың әскери күш қолданды. Алайда Иранның аумағы Ирактан бірнеше есе үлкен, ал халқы да әлдеқайда көп.
Иран қарулы күштері мен халықтық жасақтарды қоса есептегенде миллиондаған адам мобилизациялануы мүмкін. Кейбір бағалаулар бойынша, елді толық бақылауға алу үшін кемінде бір миллиондық әскер қажет болуы ықтимал.
Мұндай масштабтағы операцияны жүргізу үшін АҚШ-қа халықаралық коалиция қажет. Бірақ аймақтағы мемлекеттердің көпшілігі соғысқа тікелей араласудан бас тартып отыр.
Шектеулі әскери сценарийлер
Осы себепті Вашингтон толық масштабтағы басқыншылықтың орнына шектеулі операцияларды қарастыруы мүмкін.
Мысалы:
- арнайы күштердің рейдтері
- әскери және ядролық нысандарға дәл соққылар
- Иранның мұнай инфрақұрылымына бақылау орнату
Сарапшылардың айтуынша, Парсы шығанағындағы Харг аралындағы мұнай терминалын бақылауға алу идеясы да талқылануда. Бұл терминал арқылы Иран мұнай экспортының басым бөлігі жүзеге асады.
Дегенмен мұндай операциялар стратегиялық тұрғыдан соғыстың нәтижесін шешпейді және көбіне символикалық немесе пропагандалық жетістікке ғана әкелуі мүмкін.
Ормуз бұғазы – әлемдік энергетиканың әлсіз нүктесі
Қақтығыстың ең қауіпті аспектілерінің бірі – Ормуз бұғазының қауіпсіздігі.
Strait of Hormuz арқылы әлемдегі мұнай тасымалының шамамен бестен бірі өтеді. Егер бұл жол жабылса немесе қозғалыс шектелсе, әлемдік энергетикалық нарықта үлкен дағдарыс туындауы мүмкін.
Иранның Islamic Revolutionary Guard Corps бұл бұғаз арқылы өтетін кемелерге қатысты қысым тетіктерін қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Мұндай қадам халықаралық сауда мен мұнай бағасына бірден әсер етеді.
АҚШ стратегиясының өзгеруі
Қақтығыстың алғашқы кезеңінде Вашингтон Иранның толық капитуляциясын талап етті. Бірақ кейін АҚШ әкімшілігінің риторикасы өзгеріп, мақсаттар біршама төмендеді.
Енді негізгі міндет ретінде:
- Иранның ракеталық мүмкіндіктерін әлсірету
- әскери өндірісін шектеу
- теңіз күштерін жою
сияқты шектеулі мақсаттар айтылуда.
Бұл жағдай АҚШ-тың соғысты кеңейтуден гөрі оны белгілі бір «жеңіс» жариялау арқылы аяқтауға тырысуы мүмкін екенін көрсетеді.
Түйін
Қазіргі жағдайда Иран мен АҚШ арасындағы қақтығыс стратегиялық тығырыққа тірелгендей көрінеді.
Бір жағынан, Иранның әскери-саяси жүйесін сырттан күшпен өзгерту өте қиын. Екінші жағынан, соғысты кеңейту бүкіл Таяу Шығысты тұрақсыздыққа ұрындыруы мүмкін.
Сондықтан алдағы уақытта ең ықтимал сценарий – шектеулі әскери әрекеттерден кейін дипломатиялық келіссөздерге қайта оралу.
Алайда Ормуз бұғазы мен аймақтағы энергетикалық инфрақұрылымның қауіпсіздігі сақталмаса, бұл қақтығыс тек аймақтық емес, жаһандық экономикалық дағдарысқа да әкелуі мүмкін.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
dodanews.kz
