Сирияда билік транзиті аяқталып, жаңа саяси конфигурация қалыптасу кезеңіне өтті. Президент Ахмед аш-Шараа үкіметті қайта жасақтауға кірісті. Бұл қадам тек кадрлық ауыс-түйіс емес, азаматтық соғыстан кейінгі Сирияның болашақ геосаяси бағытын айқындайтын стратегиялық процесс ретінде қарастырылуда.
Жаңа үкімет этноконфессиялық әралуандықты кеңінен қамтып, халықаралық легитимділікке ие болуға тиіс. Алайда негізгі сұрақ – бұл реформа шынайы ұлттық ымыраға әкеле ме, әлде сыртқы күштердің мүддесін үйлестіру тетігіне айнала ма?
Күрд факторы және ішкі тұрақтылық
Сириядағы ең күрделі мәселенің бірі – күрд автономиясы. Соңғы он жылда елдің солтүстік-шығысын бақылауда ұстаған Демократические силы Сирии (ДСС) жаңа үкімет құрамынан шет қалған еді. Бірақ биылғы қаңтардағы қақтығыстар мен АҚШ-тың арағайындығымен жасалған бітім келісімі күрдтердің саяси процеске қайта тартылуына жол ашты.
ДСС қолбасшысы Мазлум Абди автономиялық басқару құрылымдарын сақтауды талап етуде. Бұл – Сирияның унитарлық моделіне сын. Егер Дамаск күрдтерге белгілі бір деңгейде автономия берсе, бұл Түркия үшін күрделі сигнал болмақ.
Түркияның ықпалы: бақылаушы ма, шешуші ойыншы ма?
Сирияның солтүстігіндегі әскери-саяси жағдайға ең ықпалды мемлекет – Түркия. Анкара күрд қарулы құрылымдарын ұлттық қауіпсіздікке қатер деп санайды. Сондықтан Дамасктің күрдтермен келісімі Түркиямен қарым-қатынасты қайта форматтауға мәжбүр етеді.
Түркия Сирияда бірнеше әскери аймақты бақылауда ұстап отыр және сириялық оппозициялық топтарға қолдау көрсетіп келеді. Жаңа үкімет Анкарамен прагматикалық әріптестікті сақтауға тырысса да, күрд автономиясына қатысты кез келген шешім екіжақты қатынасты салқындатуы мүмкін.
Премьерлікке ықтимал кандидат және сыртқы вектор
Сарапшылар премьер-министр қызметіне сириялық эмигрант Фахад аль-Масри тағайындалуы мүмкін екенін айтады. Ол Израильмен бейбіт келісім орнату және «Араб аймақтық НАТО-сын» құру идеясын жақтайды.
Бұл бастама Сирияның дәстүрлі одақтастары – Иран мен Ресейге тосын сигнал болуы ықтимал. Сонымен бірге, аль-Масридің ұстанымы Сирияның Батыс пен араб елдерімен жақындасуын білдіреді.
Израиль және қауіпсіздік архитектурасы
Израильдік сараптамалық орталықтар Сириядағы ықтимал өзгерістерді жіті бақылауда. Израиль үшін басты мәселе – Иран ықпалын шектеу. Егер жаңа үкімет Тегераннан алыстап, қауіпсіздік саласында жаңа форматқа көшсе, бұл Таяу Шығыстағы күштер теңгерімін түбегейлі өзгертуі мүмкін.
Сирия мен Израиль арасындағы ықтимал бейбіт келісім аймақтық саясаттағы тарихи бетбұрыс болар еді. Алайда Голан биіктігі мәселесі шешілмейінше, толық нормализация қиын.
Ресеймен қарым-қатынас: стратегиялық әріптестік әлде салқын прагматизм?
Сириядағы соғыс кезеңінде Ресей Дамасктің басты әскери тірегі болды. Ресейдің Тартус пен Хмеймим базалары Мәскеудің Жерорта теңізіндегі стратегиялық қатысуын қамтамасыз етті.
Жаңа үкімет Батысқа жақындаса, Ресейдің ықпалы әлсіреуі мүмкін. Дегенмен Мәскеу Сириядағы әскери инфрақұрылымын сақтап қалуға мүдделі. Сондықтан ықтимал сценарий – қатынастардың толық үзілуі емес, прагматикалық қайта теңгерілуі.
АҚШ және аймақтық альянстар
АҚШ Сириядағы процестерді күрд факторы арқылы бақылап отыр. Вашингтон үшін басты мақсат – Иран ықпалын азайту және аймақтағы тұрақсыздықты шектеу.
Егер Сирия «Араб НАТОсы» жобасына бет бұрса, бұл Таяу Шығыста жаңа қауіпсіздік архитектурасының қалыптасуына алып келуі мүмкін. Бірақ мұндай блоктың өміршеңдігі аймақ елдерінің өзара сеніміне байланысты.
Сирияның болашағы: үш сценарий
1. Инклюзивті ымыра сценарийі
Үкімет күрдтерді, сунниттерді, алавиттерді және басқа топтарды қамтып, сыртқы державалармен теңгерімді саясат жүргізеді. Бұл жағдайда ел біртіндеп тұрақтылыққа қол жеткізуі мүмкін.
2. Геосаяси текетірес сценарийі
Түркия, Иран, Ресей және Батыс арасындағы бәсеке Сирия аумағында жалғасады. Ел формалды түрде біртұтас болғанымен, ықпал аймақтарына бөлінуі мүмкін.
3. Батысқа бетбұрыс
Израильмен нормализация және жаңа қауіпсіздік альянстары Сирияны Ираннан алыстатады. Бұл экономикалық санкциялардың жеңілдеуіне жол ашуы ықтимал, бірақ ішкі қарсылықты күшейтуі мүмкін.
Қорытынды
Сирия жаңа тарихи кезеңнің табалдырығында тұр. Биліктің ауысуы тек тұлғалардың өзгеруі емес – бұл елдің геосаяси бағытын қайта айқындау процесі. Түркияның ықпалы, күрд мәселесі, Ресейдің әскери қатысуы және Батыстың стратегиялық мүдделері – бәрі Дамасктің болашақ таңдауларына тікелей әсер етеді.
Алдағы жылдар Сирия үшін шешуші болмақ: ел ұлттық келісім жолына түсе ме, әлде сыртқы күштердің мүдделері тоғысқан күрделі геосаяси алаң болып қала бере ме – бұл жаңа үкіметтің саяси ерік-жігері мен стратегиялық тепе-теңдік сақтау қабілетіне байланысты.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
