Таяу Шығыстағы соңғы әскери шиеленіс аймақтық қақтығыс шеңберінен әлдеқашан шығып кетті. Израиль мен АҚШ-тың Иранға бағытталған операциялары және Тегеранның жауап соққылары – тек кезекті әскери эскалация емес, жаңа геосаяси тепе-теңдіктің қалыптасу кезеңі.
АҚШ президенті Donald Trump Иранға қарсы қысым әлі күшейетінін мәлімдеді. Бұл риторика Вашингтонның стратегиялық мақсаты өзгермегенін аңғартады: Тегеранның әскери және ядролық әлеуетін шектеу, аймақтағы ықпалын әлсірету. Ал Иран үшін бұл тек ықпал мәселесі емес – режимнің тұрақтылығы мен мемлекеттіліктің сақталуы туралы сұрақ.
Қақтығыстың жаңа формуласы
Иран соңғы кезеңде әскери тактикасын айтарлықтай өзгертті. Егер бұрын қысқа мерзімді жаппай шабуылдар арқылы күш көрсетуге тырысса, қазір ұзаққа созылатын «шығынды арттыру» стратегиясына көшкені байқалады. Негізгі құрал – баллистикалық зымырандар мен ұшқышсыз аппараттар.
Бұл – асимметриялық жауап. Өйткені АҚШ пен Израиль әуеде басымдыққа ие. Тегеран соған қарамастан қарсы тараптың әуе қорғаныс жүйесін үнемі жүктеп, оқ-дәрі қорын сарқуға тырысуда. Сарапшылардың айтуынша, Иран бірнеше жыл бойы дәл осындай сценарийге дайындалған: жер асты қоймалары, бытыраңқы басқару құрылымы және санкция жағдайында жұмыс істей алатын әскери өндіріс.
Ормуз бұғазы: экономикалық қысым құралы
Қақтығыстың ең сезімтал нүктесі – Ормуз бұғазы. Әлемдік мұнай тасымалының шамамен бестен бірі осы бағыт арқылы өтеді. Бұғаздың жабылуы немесе тіпті тұрақсыздықтың өзі мұнай бағасының күрт өсуіне, сақтандыру тарифтерінің артуына және логистикалық дағдарысқа алып келеді.
Иран әзірге толық блокада жариялаған жоқ. Бірақ бұғаз төңірегіндегі әскери белсенділік пен қатаң мәлімдемелердің өзі нарыққа қысым жасауға жеткілікті. Бұл – Тегеранның ең маңызды геоэкономикалық тетігі.
Парсы шығанағы елдерінің дилеммасы
Қақтығыс созылған сайын ең үлкен экономикалық салмақты Парсы шығанағы монархиялары сезінуі мүмкін. Біріккен Араб Әмірліктері, Катар, Кувейт және Сауд Арабиясы үшін тұрақты экспорт пен қаржы нарығы – ұлттық қауіпсіздіктің негізі.
Егер әскери іс-қимылдар ұзаққа созылса, бұл мемлекеттер Вашингтонға деэскалация жөнінде қысым көрсетуі ықтимал. Өйткені мұнай нарығындағы тұрақсыздық олардың бюджетіне тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, олар Иранмен ашық соғысқа тартылудан сақтануға тырысады.
Израиль факторы және аймақтық тепе-теңдік
Израиль үшін басты мақсат – Иранның әскери инфрақұрылымын әлсірету және болашақтағы қауіп-қатерді азайту. Бірақ Иранның зымырандық әлеуеті толық жойылмаса, бұл тек уақытша үзіліс болуы мүмкін. Сондықтан қазіргі операция стратегиялық тұрғыдан ұзақ мерзімді қауіпсіздік архитектурасын қайта қарауға бағытталған.
Аймақтағы әрбір соққы тек әскери объектілерге емес, саяси позицияларға да тиіп жатыр. Қақтығыс Ливан, Сирия, Йемен бағыттарында да жанама әсер беруі мүмкін. Бұл – Таяу Шығыстағы одақтар жүйесін қайта құруға апаратын процесс.
Үлкен державалардың көлеңкесі
Қақтығысқа ресми түрде араласпаса да, Қытай мен Ресей жағдайды мұқият бақылап отыр. Иран – Қытайдың энергетикалық серіктесі және «Бір белдеу – бір жол» бастамасының маңызды буыны. Ал Ресей үшін Тегеран – санкциялық қысым жағдайында стратегиялық әріптес.
Егер қақтығыс ушыға түссе, бұл державалардың дипломатиялық белсенділігі артуы мүмкін. Бірақ олар да тікелей әскери араласудан гөрі, жанама қолдау мен келіссөз алаңын қалыптастыру жолын таңдауы ықтимал.
Қандай сценарий мүмкін?
Шектеулі эскалация және келіссөздер. Тараптар белгілі бір кезеңнен кейін делдалдар арқылы мәмілеге келуі мүмкін.
Ұзаққа созылған тоздыру соғысы. Экономикалық және әскери шығындар арта береді.
Аймақтық соғысқа ұласу. Ормуз бұғазының жабылуы немесе үшінші тараптардың тікелей араласуы жағдайды күрт ушықтырады.
Бүгінгі таңда Иран үшін басты міндет – қарсыласты соғыстың бағасы тым жоғары екеніне көз жеткізу. АҚШ пен Израиль үшін мақсат – Тегеранның әскери әлеуетін стратегиялық деңгейде әлсірету.
Қай тараптың ресурсы мен саяси еркі мықты болса, сол басымдыққа ие болмақ. Бірақ бір шындық айқын: бұл тек аймақтық текетірес емес. Бұл – Таяу Шығыстағы күштер тепе-теңдігін қайта анықтайтын кезең. Және оның салдары әлемдік энергетика, қаржы нарығы және халықаралық қауіпсіздік жүйесіне тікелей әсер етеді.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
