Новороссийскідегі терминалға жасалған дрон шабуылдары алғашында Украина мен Ресей арасындағы соғыстың кезекті эпизоды сияқты көрінді. Бірақ уақыт өте келе бұл оқиғаның ауқымы әлдеқайда кең екені байқалды. Әңгіме тек әскери тактикада емес, миллиардтаған долларлық энергетикалық мүдделерде, алпауыт державалардың есеп-қисабында және Қазақстан экономикасының шынайы осалдығында болып шықты.
Каспий құбыр желісі консорциумы – Қазақстан мұнайының негізгі экспорт артериясы. Елден шығатын қара алтынның шамамен 80 пайызы осы бағытпен өтеді. Бұл құбыр тоқтаса, мәселе бір порттың жұмысы емес, мемлекеттік бюджеттің тынысы тарылатыны сөзсіз. Сондықтан Новороссийск инфрақұрылымына тиген соққы – тікелей Қазақстанның қаржылық тұрақтылығына тиген соққы.
Мәселенің екінші қабаты – америкалық мүдде. КТК акционерлерінің қатарында Chevron мен ExxonMobil бар. Бұл компаниялар Қазақстандағы ең ірі жобаларға қатысады. Каспий қайраңындағы Қашаған мен Батыс Қазақстандағы Қарашығанақ кен орындары – әлемдік деңгейдегі активтер. Демек, КТК-ға жасалған соққы тек ресейлік инфрақұрылымға емес, АҚШ бизнесінің табысына да әсер етті.
Украина тарапының мәлімдеуінше, АҚШ Мемлекеттік департаменті Киевке наразылық нотасын жолдаған. Бірақ бұл қадам шабуылдан кейін үш ай өткен соң жасалғаны назар аудартады. Вашингтон неге үнсіз қалды? Әлде үнсіздік – келіссөздің бір бөлігі ме? Қалай болғанда да, Ақ үйдің ұстанымы айқын: АҚШ ең алдымен өз экономикалық мүддесін қорғайды.
Бұл жерде Қазақстан күрделі геосаяси теңдеудің ортасында тұр. Бір жағында – соғыс жағдайындағы Украина, екінші жағында – Ресей аумағындағы экспорттық инфрақұрылым, үшінші жағында – америкалық инвесторлар. Осындай үштағанның ішінде Астанаға суыққанды прагматизм қажет.
Шындық мынада: Қазақстан мұнай-газ секторында шетелдік капиталға айтарлықтай тәуелді. 1990-жылдары жасалған өнімді бөлу туралы келісімдер сол кезең үшін қажетті қадам болғанымен, бүгінгі күннің өлшемімен қарағанда, олардың шарттары ұлттық мүдде тұрғысынан даулы. Инвесторлар салған қаржысын қайтарғанға дейін өндірілген мұнайдың басым бөлігін иелену тетігі бюджет кірісін ұзақ жылдар бойы шектеді. Қазір Қашаған бойынша ондаған, тіпті жүздеген миллиард доллар көлеміндегі талап-арыздар айтылып жүр. Бұл тек құқықтық дау емес – геоэкономикалық салмағы бар мәселе.
Сонымен қатар шетелдік мұнай компаниялары ел бюджетінің шамамен төрттен бірін қамтамасыз етеді. Яғни мәселе «жақсы» немесе «жаман» инвесторда емес, құрылымдық тәуелділікте. Егер КТК жұмысы іркілсе, өндіріс көлемі қысқарады, экспорт азаяды, бюджет тапшылығы ұлғаяды. Әлеуметтік міндеттемелер мен инфрақұрылымдық жобалар да осы кіріске қарап отыр.
Дональд Трамп әкімшілігінің әрекеттеріне келсек, мұнда идеологиядан гөрі есеп басым. Егер америкалық компаниялардың табысы қысқарса, Вашингтон әрекет етеді. Бірақ бұл әрекет міндетті түрде жария сипатта болмауы мүмкін. Жабық нота, тыныш дипломатия, бейресми қысым – үлкен саясаттың үйреншікті құралдары.
Ал Украина үшін Қара теңіздегі энергетикалық инфрақұрылым – әскери ғана емес, саяси қысым тетігі. Егер Киев болашақта да КТК нысандарына соққы жасауды жалғастырса, бұл АҚШ–Украина қатынасына көлеңке түсіруі ықтимал. Бірақ бұл жерде тағы бір сұрақ туындайды: Вашингтон Киевке толық ықпал ете ала ма? Әлде Украина кей сәттерде дербес, тіпті тәуекелшіл шешім қабылдай ма?
Қазақстан үшін ең маңыздысы – осы текетірестің құрбанына айналмау. Құбыр – тек металл мен клапан емес. Ол – келіссөз құралы, ықпал тетігі, геосаяси рычаг. КТК айналасындағы жағдай бір нәрсені анық көрсетті: экономикалық егемендік тек декларациямен өлшенбейді. Ол экспорт бағыттарының әртараптандырылуымен, келісімшарттардың теңгерімділігімен және бюджет құрылымының орнықтылығымен өлшенеді.
Сондықтан бұл оқиға эмоциямен бағаланбауы тиіс. «Кім кінәлі?» деген сұрақтан гөрі, «біз қаншалықты дайынбыз?» деген сауал маңызды. Егер Қазақстан балама бағыттарды дамытып, құқықтық дауларды жүйелі жүргізіп, мұнай кірісіне тәуелділікті біртіндеп азайтса, кез келген сыртқы қысымның әсері әлсірейді.
КТК төңірегіндегі дағдарыс – уақытша турбуленттілік қана емес. Бұл – ескерту сигналы. Геосаяси дауыл күшейген сайын, экономикалық модельдің беріктігі сыналады. Қазақстан үшін басты таңдау – сыртқы ойыншылардың күн тәртібіне ілесу емес, өз ұлттық мүддесінің стратегиялық архитектурасын күшейту. Қалғаны – үлкен державалардың өзара есебі.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
