Таяу Шығыстағы соңғы оқиғалар аймақтық тепе-теңдікті түбегейлі өзгертті. Иран төңірегіндегі әскери шиеленіс тек екі елдің текетіресі емес, бүкіл аймақтың геосаяси архитектурасына әсер ететін факторға айналды. Израиль мен АҚШ Тегеранның ядролық инфрақұрылымына соққы жасағаннан кейін, Иран жауап берді. Сарапшылар бұл кезеңді «жаңа аймақтық қайта бөлу дәуірінің басталуы» деп бағалайды.
Осындай жағдайда жиі қойылып жүрген сұрақ – Иран әлсіресе, келесі нысана кім? Кей сараптамалық ортада «кезек Түркияға келе ме?» деген болжам айтыла бастады. Расында, соңғы он жылда Түркия аймақта белсенді ойыншыға айналды. Сириядағы операциялар, Кавказдағы ықпал, Ливиядағы араласу – мұның бәрі Анкараның аймақтық держава болуға ұмтылысын көрсетеді.
Президент Режеп Тайып Ердоған Израиль-АҚШ әрекеттерін ашық сынап, әскери эскалацияның қауіпті екенін мәлімдеді. Анкара өзін тұрақтандырушы дипломатиялық тарап ретінде көрсетіп отыр. Бірақ Түркияның белсенділігі кейбір израильдік саяси топтарда алаңдаушылық тудырады. Израильдің бұрынғы премьер-министрі Нафтали Беннет Түркияның аймақтық амбициялары ұзақ мерзімде стратегиялық мәселе болуы мүмкін екенін айтқан. Бұл ресми доктрина емес, бірақ Тель-Авив ішіндегі белгілі бір көзқарасты білдіреді.
Дегенмен, Түркия – Иран емес. Ол НАТО мүшесі, Батыс қауіпсіздік жүйесінің бөлігі. Вашингтон үшін Анкара Қара теңіз, Кавказ және Таяу Шығыс арасындағы стратегиялық көпір. Сондықтан Түркияға қарсы тікелей әскери сценарий әзірше шынайы геосаяси логикаға сай келмейді.
Осы тұста тағы бір қызық, бірақ күрделі гипотеза туындайды: егер Түркияға қысым күшейсе, ол Сауд Арабиясы және Пәкістан сияқты елдермен әскери одақ құрып, Израильге қарсы тұра ала ма? Теориялық тұрғыда бұл сұрақтың тартымдылығы бар. Сауд Арабиясында қаржы ресурсы жеткілікті. Пәкістан – ядролық держава. Түркияның армиясы аймақтағы ең тәжірибелі күштердің бірі. Үшеуі де сүнниттік мемлекеттер.
Алайда геосаясат конфессиялық ұқсастықпен емес, мүдде сәйкестігімен өлшенеді.
Сауд Арабиясының қауіпсіздік жүйесі ондаған жыл бойы АҚШ-пен тығыз байланыста қалыптасқан. Оның әуе қорғанысы, барлау инфрақұрылымы және қару-жарағы Батыс технологиясына тәуелді. Эр-Рияд үшін Вашингтонмен стратегиялық одақ – өмірлік маңызы бар элемент. Сондықтан Израильге қарсы ашық әскери коалицияға қосылу – Сауд Арабиясының ұзақ мерзімді қауіпсіздік моделіне қайшы.
Пәкістанның ядролық доктринасы Үндістанмен тепе-теңдікке бағытталған. Исламабад ядролық әлеуетін Таяу Шығыс қақтығысына араластыруға мүдделі емес. Оның үстіне Пәкістан экономикасы сыртқы қаржы институттарына тәуелді, бұл да сыртқы авантюралық әскери қадамдарды шектейді.
Ал Түркия НАТО құрамында. Бұл фактордың өзі оны антиизраильдік әскери блокқа ресми түрде қосылудан тежейді. Анкара мен Израиль арасындағы саяси салқындыққа қарамастан, экономикалық байланыстар үзілген жоқ.
Осылайша, «ақша + ядролық қару + армия» формуласы қарапайым логикада тартымды көрінгенімен, шынайы халықаралық қатынастарда бұл жеткіліксіз. Үш елдің қауіпсіздік жүйесі, стратегиялық серіктестіктері және аймақтық басымдықтары әртүрлі бағытта орналасқан. Қысқа мерзімде мұндай әскери одақтың құрылуы ықтимал емес.
Бұл Израильдің қауіпсіздік артықшылықтарын да ескеру керек деген сөз. Израиль жоғары технологиялық әскери жүйеге, қуатты әуе күштеріне және АҚШ-пен стратегиялық әріптестікке сүйенеді. Сондықтан кез келген коалициялық сценарий автоматты түрде әскери басымдық береді деу – тым үстірт есеп.
Қазіргі Таяу Шығыс бір полюсті кеңістік емес. Мұнда Иран, Түркия, Израиль, Сауд Арабиясы – әрқайсысы өз ықпал аймағын сақтауға тырысып жатқан дербес ойыншылар. Бірақ олардың бәсекесі міндетті түрде әскери соғысқа ұласады деген тұжырым дәлелденбеген.
Енді осы мәселені, нақты әскери-стратегиялық өлшеммен талдап көрейік. Егер гипотетикалық түрде Түркия, Сауд Арабиясы және Пәкістан бір блокқа бірігіп, Израиль-ге қарсы тұруға тырысса, әскери және саяси сценарий қалай өрбуі мүмкін?
Алдымен құрғақ потенциалға қарайық. Түркия – НАТО стандартындағы армиясы бар, дрон өндірісі дамыған, Сирия мен Иракта нақты операциялық тәжірибесі бар мемлекет. Сауд Арабиясының қорғаныс бюджеті әлемдегі ең ірілердің бірі, әуе паркі заманауи. Пәкістан – ядролық держава, зымыран бағдарламасы дамыған. Қағаз жүзінде бұл айтарлықтай күш.
Бірақ соғыс тек қару санымен өлшенбейді.
Бірінші мәселе – география. Бұл үш елдің ешқайсысы Израильмен тікелей құрлық шекарасына ие емес (Түркия Сирия арқылы ғана логистика жасай алады). Сауд Арабиясы Израильге жету үшін Иордания немесе Қызыл теңіз бағытын пайдалануы керек. Пәкістан үшін қашықтық одан да үлкен. Яғни логистикалық үйлесім күрделі, ал Израиль ішкі коммуникация тұрғысынан әлдеқайда жинақы.
Екінші мәселе – әуе үстемдігі. Израильдің әуе күштері аймақтағы ең технологиялық дамығандардың бірі. Оның барлау, әуе шабуылына қарсы қорғаныс және электронды соғыс мүмкіндіктері өте жоғары деңгейде. Бұған қоса, Израильдің АҚШ-пен стратегиялық серіктестігі бар. АҚШ Таяу Шығыстағы базалары арқылы Израильге барлау және логистикалық қолдау көрсете алады. Мұндай жағдайда коалицияның табысы тек санға емес, технологиялық үйлесімге тәуелді болады.
Үшінші мәселе – ядролық фактор. Пәкістан ядролық мемлекет болғанымен, оның ядролық доктринасы Үндістанға қарсы тепе-теңдікке негізделген. Ядролық қаруды Таяу Шығыс майданына енгізу – ғаламдық эскалацияға апаратын қадам. Бұл сценарийде халықаралық қысым, санкция және тіпті тікелей араласу ықтималдығы күрт өседі. Сондықтан ядролық аргумент теориялық болғанымен, практикалық тұрғыда шектеулі.
Төртінші мәселе – саяси ерік. Сауд Арабиясының қауіпсіздік архитектурасы ұзақ жылдар бойы АҚШ-пен байланыста қалыптасты. Түркия НАТО мүшесі. Пәкістан Батыс қаржы институттарына тәуелді. Үшеуінің де Батыспен байланысын толық үзуге дайын екеніне дәлел жоқ. Әскери блок құру үшін ортақ қауіп туралы бірдей түсінік және ұзақ мерзімді стратегиялық келісім керек. Қазір мұндай институционалдық негіз жоқ.
Енді үш ықтимал сценарийді қысқаша елестетіп көрейік.
Бірінші сценарий – символикалық коалиция. Елдер ресми түрде әскери келісімге қол қоймайды, бірақ саяси қолдау, барлау алмасу немесе қару-жарақ жеткізу арқылы бір-бірін қолдайды. Бұл ең ықтимал нұсқа, себебі ол ашық соғысқа әкелмейді.
Екінші сценарий – шектеулі әскери координация. Түркия Сирия бағытында қысымды арттырады, Сауд Арабиясы қаржылық немесе логистикалық қолдау көрсетеді, Пәкістан кеңесшілік көмек береді. Бірақ бұл да Израильге қарсы тікелей соғыс емес, аймақтық қысым механизмі деңгейінде қалады.
Үшінші сценарий – толыққанды әскери блок. Бұл жағдайда Израильге қарсы коалициялық операциялар басталады. Мұндай қадам бірден АҚШ-тың араласуына әкелуі мүмкін және аймақтық соғысты ғаламдық дағдарысқа айналдырады. Қазіргі халықаралық тепе-теңдік жағдайында бұл ең төмен ықтимал нұсқа.
Маңыздысы – Израильдің стратегиялық доктринасы превентивті әрекетке негізделген. Яғни қауіп төнсе, алдын ала соққы беру тәжірибесі бар. Бұл да коалициялық жоспарды күрделендіреді.
Сондықтан қорытынды мынадай: Түркия, Сауд Арабиясы және Пәкістанның біріккен әлеуеті қағаз жүзінде әсерлі көрінгенімен, шынайы әскери-саяси конфигурацияда бұл альянстың құрылуы және Израильге қарсы тиімді соғыс жүргізуі өте күрделі әрі төмен ықтималды сценарий. Аймақтағы мемлекеттер үшін тікелей соғыстан гөрі ықпал балансын сақтау әлдеқайда тиімді.
Енді аты аталған мемлекеттердің әскери әлеуетін салыстырып көрелік:
Жалпы әскери бюджет (шамамен)
Израиль – ~$23–25 млрд
Түркия – ~$20–22 млрд
Сауд Арабиясы – ~$70–75 млрд
Пәкістан – ~$10–11 млрд
Сауд Арабиясының бюджеті ең үлкен. Бірақ бюджет көлемі әрқашан әскери тиімділікке тең емес. Израильдің әскери шығыны ЖІӨ үлесіне шаққанда өте жоғары және технологиялық секторға бағытталған.
Әскер саны (белсенді құрам)
Израиль – ~170 мың (резерві өте үлкен, мобилизация жүйесі дамыған)
Түркия – ~355 мың
Сауд Арабиясы – ~250 мың
Пәкістан – ~650 мың
Пәкістан сан жағынан ең үлкен армияға ие. Бірақ оның негізгі стратегиялық бағыты — Үндістан шекарасы. Израильдің ерекшелігі – резерв жүйесінің жылдам жұмылдырылуы және соғыс тәжірибесі.
Әуе күштері
Израильдің басты артықшылығы — әуе үстемдігі. Оның құрамында F-35, F-15, F-16 секілді заманауи ұшақтар бар, сонымен қатар барлау және электронды соғыс мүмкіндігі өте жоғары.
Түркия F-16 паркіне сүйенеді және ұлттық дрон өндірісінде (Bayraktar, Anka) үлкен серпіліс жасады.
Сауд Арабиясында F-15SA және Eurofighter бар, бірақ операциялық үйлесім Израиль деңгейінде емес.
Пәкістанда JF-17 және F-16 бар, бірақ олар аймақтық баланс үшін арналған.
Әуе кеңістігін бақылау — Израильдің негізгі стратегиялық артықшылығы.
Зымыран және әуе қорғанысы
Израильдің көпқабатты қорғаныс жүйесі бар: Iron Dome, David’s Sling, Arrow. Бұл оны зымыран шабуылдарынан белгілі бір деңгейде қорғайды.
Пәкістанда баллистикалық зымырандар бар және ядролық қаруға ие. Бірақ оны Таяу Шығыста қолдану ғаламдық соғыс тәуекелін тудырады.
Түркия мен Сауд Арабиясында да зымыран жүйелері бар, бірақ қорғаныс жүйесінің интеграциясы Израильдегідей кешенді емес.
Ядролық фактор
Пәкістан — ресми ядролық держава.
Израиль — ядролық қаруы бар деген кең тараған болжам бар (ресми мойындамайды).
Ядролық қару қолдану сценарийі — аймақтық емес, жаһандық эскалацияға әкелетін фактор. Сондықтан бұл «тежеу құралы», бірақ қолданылатын құрал емес.
География және логистика
Израиль — шағын аумақ, бірақ ішкі коммуникациясы ықшам.
Үш елдің коалициясы Израильге тікелей құрлық арқылы бірден шыға алмайды. Түркия Сирия бағытын қолдануы мүмкін, Сауд Арабиясы — Иордания немесе теңіз бағытын, Пәкістан — алыста орналасқан.
Бұл координацияны қиындатады.
Стратегиялық қорытынды
Егер гипотетикалық түрде Түркия + Сауд Арабиясы + Пәкістан әскери блок құрса:
Құрлық күші жағынан басымдық болуы мүмкін
Қаржылық ресурс жеткілікті
Ядролық тежеу факторы бар
Бірақ:
Әуе үстемдігі Израиль жағында
АҚШ-тың ықтимал қолдауы үлкен фактор
Логистика мен саяси бірлік әлсіз
Ортақ доктрина жоқ
Сондықтан толыққанды соғыс жағдайында коалицияның жылдам және шешуші жеңіске жетуі екіталай. Ал қақтығыс ұзаққа созылса, халықаралық араласу ықтималдығы артады.
түйін:
Қағаз жүзінде бұл үш елдің әлеуеті әсерлі көрінеді. Бірақ қазіргі халықаралық жүйеде әскери блок құру тек қару мен ақшаға емес, саяси ерік пен стратегиялық үйлесімге тәуелді. Ал бұл компоненттер әзірге қалыптасқан жоқ.
Ал, енді жоғарыдағы «Ираннан кейін кезек Түркияға келе ме?» деген сұраққа нақты жауап мынадай: бүгінгі жағдайда бұл – эмоциялық болжамнан гөрі ақпараттық гипотеза. Ал Сауд Арабиясы, Пәкістан және Түркия біріккен әскери блок құрып, Израильге қарсы тұрады деген сценарий – теориялық тұрғыда мүмкін көрінгенімен, қазіргі геосаяси конфигурацияда шынайы негізге ие емес.
Таяу Шығыста қазір соғыс логикасынан гөрі тепе-теңдік логикасы үстем. Ал тепе-теңдік – әр ойыншының қарсыласын толық жоюға емес, ықпалын шектеуге тырысатын күрделі жүйе.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
