АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әрекеттері соңғы кезеңде жекелеген әскери операция немесе тактикалық қателік шеңберінен шығып, барлау сапасы, стратегиялық жоспарлау және одақтастық қатынастардың табиғаты туралы жүйелі дағдарысты көрсетіп отыр. Бастапқыда Батыс медиасында, соның ішінде The New York Times жариялаған материалдарда бұл жағдай «қате барлау» ретінде сипатталды. Алайда қолда бар деректер мен жанама белгілер бұл оқиғаны әлдеқайда күрделі — ақпараттық манипуляция мен саяси есептің нәтижесі ретінде қарастыруға негіз береді.
Негізгі сценарий Израиль барлау қызметі Mossad ұсынған модельге сүйенді. Бұл модель бойынша Иранның жоғары саяси және әскери элитасына қарсы дәл соққылар ел ішінде жаппай наразылық туғызып, қысқа мерзімде режимнің әлсіреуіне немесе құлауына алып келуі тиіс еді. Мұндай болжамдар «decapitation strategy» (басшылықты жою арқылы жүйені құлату) деп аталатын концепцияға жатады және ол бұрын Iraq War кезінде де жанама түрде қолданылған. Бірақ Ирак тәжірибесі көрсеткендей, авторитарлық немесе жартылай теократиялық жүйелерде билік вертикалі тұлғаларға ғана емес, институционалдық және идеологиялық тіректерге сүйенеді.
Иран жағдайында бұл тіректер — Islamic Revolutionary Guard Corps (КСИР), діни легитимдік және қауіпсіздік аппараты. Осындай құрылымдар болған кезде элитаның бір бөлігін жою автоматты түрде жүйелік күйреуге әкелмейді. Керісінше, сыртқы соққы «rally-around-the-flag effect» деп аталатын құбылысты іске қосады — яғни қоғам ішкі қайшылықтарды уақытша ысырып, билік төңірегіне топтасады. Бұл эффект 1980–1988 жылдардағы Iran–Iraq War кезінде де анық байқалған.
Әлеуметтік базаға қатысты бағалау да күмәнді болды. Бұрынғы израильдік және батыстық зерттеулер Иран халқының кемінде 50–60%-ы саяси белсенді әрекеттерден қашқақтайтынын, ал қауіпсіздік органдарының бақылау мүмкіндіктері жоғары екенін көрсеткен. Мұндай қоғамда сырттан ынталандырылған жаппай көтеріліс ықтималдығы төмен. Осыған ұқсас қателік Arab Spring кезеңінен кейін де бірнеше рет қайталанған: сыртқы ойыншылар ішкі наразылықты жүйелі революциялық күш ретінде асыра бағалайды.
Израильдің өз ішінде де бұл сценарийге күмән болғаны туралы деректер бар. Бұрынғы барлау басшылары, соның ішінде Yossi Cohen, Иран ішінде көтеріліс ұйымдастыру ресурстық тұрғыдан тиімсіз екенін атап өткен. Бұл позиция классикалық «long game» стратегиясына — экономикалық қысым, нүктелік диверсиялар және технологиялық тежеу — көбірек сәйкес келеді. Бірақ мұндай тәсіл ұзақ уақытты талап етеді, ал саяси циклдер (әсіресе Израиль мен АҚШ-та) жылдам нәтиже күтеді.
Осы жерде балама гипотеза пайда болады: мәселе тек қате барлауда емес, ақпаратты селективті түрде ұсынуда болуы мүмкін. Израиль үшін Иран — экзистенциалды қауіп ретінде қарастырылады. Бірақ оны толық бейтараптандыру үшін сыртқы, әсіресе америкалық ресурс қажет. Сондықтан АҚШ-ты белсенді фазаға тарту — стратегиялық мақсат.
Бұл тұрғыдан алғанда, қысқа мерзімді «жеңіс сценарийі» Вашингтон үшін психологиялық тұрғыдан тартымды етіп ұсынылуы мүмкін еді. Мұндай тәсіл саяси психологияда «optimism bias» және «confirmation bias» арқылы түсіндіріледі: шешім қабылдаушылар өздерінің алдын ала сенімдеріне сәйкес келетін ақпаратты оңай қабылдайды. Donald Trump әкімшілігі кезеңінде бұл факторлар бірнеше сыртқы саяси шешімдерде байқалған.
АҚШ үшін негізгі проблема — барлау деректерінің верификациясының жеткіліксіздігі. Одақтастар ұсынған ақпарат көбіне тәуелсіз талдаудан өтпеген. Бұл жағдай Central Intelligence Agency сияқты құрылымдардың рөлін әлсіретіп, сыртқы дереккөздерге тәуелділікті арттырды. Нәтижесінде стратегиялық жоспарлау «echo chamber» — өз пікірін ғана күшейтетін ақпараттық ортаға — айналды.
Әскери-техникалық аспект те маңызды. Қақтығыс қазіргі заманғы соғыстың экономикалық табиғатын көрсетті. АҚШ пен Израильдің жоғары технологиялы қарулары қымбат, ал Иран асимметриялық тәсілдерді қолданады: арзан дрондар, ескі бірақ бейімделген әуе қорғаныс жүйелері, жалған нысандар. Мұндай модель «cost-imposition strategy» деп аталады — қарсыласты экономикалық тұрғыдан титықтату. Бұл тәсіл War in Afghanistan кезінде де байқалған, онда әлдеқайда әлсіз актор ұзақмерзімді шығын арқылы мықты қарсыласты шаршатады.
Энергетикалық фактор да шешуші рөл атқарады. Strait of Hormuz арқылы әлемдік мұнай тасымалының шамамен 20%-ы өтеді. Иранның бұл аймаққа ықпал ету мүмкіндігі жаһандық нарыққа қысым жасау құралына айналады. Сондықтан әскери қақтығыс тек аймақтық емес, жаһандық экономикалық тәуекелге айналады.
Қазіргі жағдай АҚШ-тың Таяу Шығыстағы стратегиялық моделінің әлсірегенін көрсетеді. Бұрынғы «қауіпсіздік қолшатыры» концепциясы — одақтастарды толық қорғау — сенімділігін жоғалтып отыр. Аймақ елдері балама қауіпсіздік модельдерін іздей бастайды, бұл көпполярлы жүйеге өтуді жылдамдатуы мүмкін.
Жалпы алғанда, Иранға қатысты операцияның сәтсіздігі бір ғана фактордың нәтижесі емес. Бұл — қате барлау бағалауы, саяси қысым, когнитивтік бұрмалаулар және ықтимал саналы манипуляцияның қиылысу нүктесі. Ең маңыздысы — одақтастық қатынастардағы асимметрия: бір тарап тәуекелді бөліседі, ал екінші тарап стратегиялық пайда көреді.
Сондықтан негізгі қорытынды — қазіргі геосаясатта ақпараттың өзі қаруға айналған. Тіпті ең жақын серіктестер арасындағы барлау деректері де объективті шындық емес, мүдделер сүзгісінен өткен өнім болуы мүмкін.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
