Қарағанды маңында кезекті әскери ұшақ апаты тіркелді. Құлаған – Су-30СМ. Бұл соңғы жылдардағы екінші жағдай. Бұған дейін де дәл осы типтегі жойғыш апатқа ұшыраған. Ашық деректерге сүйенсек, Қазақстан шамамен 24–30 аралығында Су-30СМ ұшағын сатып алған. Екі борттың жоғалуы – тек әскери шығын емес, ондаған миллион долларлық активтің жойылуы.
Бірақ мәселе бір апатта емес. Сұрақ әлдеқайда кең: Қазақстан Әуе қорғанысы күштері бүгін қандай деңгейде? Біз аспанымызды өзіміз қорғай алатындай қуатқа иеміз бе, әлде технологиялық және логистикалық тұрғыдан бір елге байланғанбыз ба?
Қазақстан Әуе күштерінің негізін кеңестік мектептің техникасы құрайды. Парк құрамында жаңғыртылған МиГ -25, МиГ-29, МиГ 31,Су-27, сонымен бірге заманауи саналатын Су-30СМ бар. Су-30СМ – шынымен де қуатты көпмақсатты жойғыш. Радиолокациялық мүмкіндігі жоғары, алыс қашықтықтағы зымырандарды қолдана алады, әуе және жер үсті нысандарына соққы беруге бейімделген. Теория жүзінде бұл – аймақтағы ең мықты платформалардың бірі.
Алайда теория мен практика екі бөлек дүние. Су-30СМ – ресейлік өндіріс. Қосалқы бөлшек, қозғалтқыш жөндеу, бағдарламалық жаңарту, қару-жарақ интеграциясы – бәрі Ресейге тәуелді. Геосаяси ахуал күрделенген сайын бұл тәуелділік стратегиялық тәуекелге айналады. Санкциялық қысым жағдайында логистика мен сервистің тұрақтылығы – ашық сұрақ.
Неге балама ізделмейді? Неге Қытайдан, Пәкістаннан немесе Еуропадан ұшақ алмаймыз?
Қытайдың J-10 немесе Пәкістанмен бірлескен JF-17 секілді платформалары арзандау. Бірақ оларды алу – стандартты түбегейлі өзгерту деген сөз. Ұшқыштарды қайта даярлау, техникалық базаны бейімдеу, қару-жарақ жүйесін сәйкестендіру – бәрі қосымша шығын. Оның үстіне Қытай техникасына толық көшу – жаңа технологиялық тәуелділік қалыптастыруы мүмкін.
Еуропалық нұсқалар – мысалы, Eurofighter Typhoon немесе Dassault Rafale – сапалы, бірақ бағасы өте жоғары. Бір борттың құны қару-жарақ пакетімен бірге 100 миллион доллардан асып кетуі ықтимал. Қазақстанның әскери бюджеті шексіз емес. Әуе қорғанысы ғана емес, құрлық әскерлері, әуе шабуылына қарсы қорғаныс, дрондар, киберқауіпсіздік – бәрі қаржыландыруды талап етеді.
Ал АҚШ өндірісіндегі F-16 немесе F-35 алу мәселесі саяси тұрғыдан күрделі. Мұндай келісім тек қаржыға емес, геосаяси векторға да байланысты. Қазақстан көпвекторлы саясат ұстанады. Бір лагерьдің ұшағын таңдау екінші тараптың реакциясын тудыруы мүмкін.
Сонда Ресей техникасына тәуелділік – таңдау ма, әлде инерция ма? Шындық екеуінің ортасында. Қазақстан Ресеймен біріккен әуе қорғанысы жүйесіне кіреді, стандарттар ұқсас, инфрақұрылым бейімделген. Су-30СМ сатып алу логистикалық тұрғыдан ең оңай шешім болды. Бірақ «ең оңай» шешім әрдайым «ең қауіпсіз» дегенді білдірмейді.
Қарағанды маңындағы апаттар тағы бір мәселені көтереді: техника жағдайы мен дайындық деңгейі. Кез келген әскери авиацияда апат тәуекелі бар. Бірақ екі бірдей заманауи борттан айырылу – терең талдауды қажет етеді. Бұл техникалық ақау ма? Адам факторы ма? Әлде сервистік қызмет сапасының мәселесі ме? Ашық әрі кәсіби тергеу ғана қоғам күдігін сейілте алады.
Сан жағынан алғанда, 25–30 жойғыш – әлемдік стандартпен көп емес. Қазақстан аумағы орасан зор. Әуе кеңістігі – Еуропаның бірнеше елін қосқандай көлем. Осындай территория үшін қазіргі парк жеткілікті ме? Теориялық тұрғыда – шектеулі. Әсіресе ұшақтардың бір бөлігі әрдайым жөндеуде немесе регламенттік қызметте болатынын ескерсек, нақты ұрысқа дайын борт саны азаяды.
Бүгінгі соғыстар бір шындықты көрсетті: классикалық жойғыштармен қатар дрондар, әуе шабуылына қарсы қорғаныс және радиэлектрондық күрес шешуші рөл атқарады. Егер Қазақстан болашаққа инвестиция салғысы келсе, тек жаңа ұшақ алумен мәселе шешілмейді. Әңгіме – тұтас экожүйеде.
Дегенмен басты сұрақ ашық күйінде қалады: біз авиацияны жаңғыртуда стратегиялық әртараптандыруға барамыз ба, әлде бір жеткізушіге тәуелді модельді жалғастырамыз ба? Екі Су-30СМ-нан айырылу – қаржылық шығын ғана емес, сигнал. Әскери техника – жай металл емес, ол егемендіктің аспандағы кепілі.
Қазақстанға эмоция емес, есеп керек. Ашық аудит, ұзақ мерзімді авиациялық стратегия және жеткізушілерді теңгерімді таңдау қажет. Әйтпесе әр апаттан кейін «неге?» деп сұрай береміз, бірақ жүйелі жауап таба алмаймыз.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
